Home NL
Blog
Diensten/produkten
Contact N
Columns N
Artikelen
overweging/bezinning
preken 2014
preken 2015
preken 2016
preken 2017
preken 2018
preken 2019
overwegingen 2020
overwegingen 2021
Home EN

 

 

Overweging 1 mei 2022
Getuigenis afleggen

Lezingen: Jeremia 32, 36-41; Handelingen 5, 17-29; Lucas 24, 35-48.

In de katholieke traditie vieren we vandaag zondag jubilate. De paasjubel blijft naklinken in deze tijd en wij juichen mee in de liturgie. We laten die jubel klinken in de concrete omstandigheden van ons bestaan en van onze wereld. Daardoor lijkt het misschien bizar om van vreugde te spreken en te zingen in een bestaan dat per se gebroken is en in een wereld die verscheurd is langs lijnen van geweld, armoede en onrecht. Maar juist in zo’n wereld moeten we getuigen van vreugde. Niet op een naïeve manier, maar met een open oog voor wat er zich voordoet. We getuigen immers niet in de voltooiing, maar in de gebrokenheid. Daarin spreken wij van vreugde om de belofte van voltooiing, van geloof in de mogelijkheid van vrede en heelheid, en van verdriet en pijn om de afwezigheid daarvan.
Met onze Joodse geloofsgenoten mogen we zeggen dat na de verwoesting van de tempel, lees ook de dood van Jezus, de gebrokenheid van onze wereld, onze vreugde nooit volkomen kan zijn. Maar ook dat door de belofte van God en de verwachting van de voltooiing ons verdriet nooit totaal mag zijn.
Daarom blijven wij geloven, blijven we de lof zingen en blijven we verdrietig zolang wij in deze wereld zijn. Maar niet als mensen die niets te verwachten hebben.   
 
Het beeld van de opstanding van Jezus is het teken van hoop op nieuw leven dat aan de wereld geschonken wordt. Beeld van Gods trouw aan het maaksel van zijn/haar handen. Pas wanneer de ogen van de leerlingen geopend worden voor de betekenis ervan, zijn zij in staat om dit teken te duiden voor de wereld en om getuigenis af te leggen in woord en daad van dit nieuwe leven. Zodra zij beseffen dat de zending van Jezus tot heil en genezing van de wereld bij hen is komen te liggen, nemen zij het onderricht ter hand en geschieden er veel genezingen door hun toedoen, zoals we lezen in de Handelingen van de Apostelen. Gods heilshandelen houdt niet op, maar gaat door. Voor mensen en door mensen. Als een zegen voor de wereld. Het gaat nu niet zozeer om de min of meer gehistoriseerde gebeurtenis van de opstanding van Jezus, maar om de actuele betekenis ervan voor de mensengeschiedenis. Dat wil zeggen: onze werkelijkheid staat, met de verrijzenis van Jezus, voortdurend in het teken van de opstanding. Ieder van ons moet erover nadenken wat dit voor het eigen leven en dat van de wereld betekent. Wanneer we ons verliezen in een discussie over de fysieke mogelijkheid of onmogelijkheid van de opstanding, gaat de betekenis ervan aan ons voorbij. Jezus spreekt tot ons in tekenen, zo ook hier, zou je kunnen zeggen.


In het gebed van de dag voor de tweede zondag staat: geef ons de diepe zin te verstaan van het water waardoor wij zijn gereinigd, het bloed waardoor wij zijn verlost en de geest waardoor wij zijn herboren. Dit wordt genoemd in verband met het doorgronden van het Paasmysterie.
Pasen betreft schepping en herschepping; bevrijding, doortocht en intocht in het voltooide Jeruzalem. Dat is wat we ook telkens vieren in de eucharistie.
Geheel in het spoor van de leerlingen van het eerste uur zijn ook wij geroepen om de bevrijdende boodschap van het evangelie te verkondigen in woord en daad. Aanvankelijk waren de leerlingen gevangen in angst en durfden niet openlijk te spreken. Maar eenmaal bevrijd van die angst verkondigden zij met kracht en grote vrijmoedigheid de opstanding van Christus en zijn bevrijdende leer. Het verhaal uit de Handelingen van de apostelen is een soort klein pasen. Hier is het niet de steen die van het graf is weggerold, maar de deur van de gevangenis die voor hen wordt geopend. Het getuigenis laat zich niet opsluiten en monddood maken.
Durven spreken van toekomst en herstel temidden van de ruïneuze resten van in puin geschoten woonwijken getuigt van een krachtig geloof.

 

Er is Lucas veel aan gelegen de realiteit van de opstanding weer te geven. Jezus verschijnt werkelijk temidden van zijn leerlingen. Die werkelijke aanwezigheid van Jezus  ervaren ook wij wanneer wij samenkomen in zijn Naam  en in de tekenen van zijn leven, dood en opstanding, het gebroken en gedeelde brood en de vergoten wijn. Door Hem waarachtig en werkzaam in ons midden te weten worden we telkens opnieuw geïnspireerd en ontvangen steeds weer zijn opdracht om de boodschap van vergeving en verzoening in de wereld te brengen. Verzoenen wat is gebroken, is bij uitstek de vrucht van pasen. Dat is nieuwe schepping.


De leerlingen worden door Jezus benoemd tot getuigen. Niet als ooggetuigen van een bepaalde gebeurtenis, maar als mensen die getuigenis afleggen van wie zij in Christus zijn. Zij krijgen de opdracht een boodschap van vergeving uit te dragen aan alle volken, geen enkele uitgezonderd, beginnend in Jeruzalem. Dit is het bijbels theologische Jeruzalem als stad van vrede. Het begin van deze zending ligt in de stad van God, de plaats waar Jezus zijn geest heeft gegeven, en is gericht op die stad van God als onze uiteindelijke bestemming. De hele wereld moet Jeruzalem worden, stad van vrede en woonplaats van de Allerhoogste. Een zeer ambitieus doel. Het heil van God, anders gezegd de liefde van God, betreft alle mensen. Dat is niet de uitdrukking van geloofsimperialisme, maar wel van een universele inclusieve betrokkenheid die niemand van liefde en heelheid wil uitsluiten.

 

Bij de profeet Jeremia staat het weer anders beschreven, maar het is dezelfde boodschap. Als voorwaarde om thuis te komen uit de ballingschap van de verstrooiing zegt de profeet dat God zijn volk één weg en één hart geeft. Eensgezind op weg naar Jeruzalem als visioen van vrede. De volken worden Gods volk wanneer zij in hun verscheidenheid, maar in die eenheid van gezindheid, op weg zijn naar wat ieder verlangt: te leven in vrede en gerustheid. Dat is een weg, de enige, die toekomst heeft, omdat die ook hun kinderen en die na hen komen ten goede is.


Onze wereld wordt gekenmerkt door diepe verdeeldheid. Zelfs wanneer ik ervan overtuigd ben dat velen het goede willen en verlangen naar vrede, kunnen we zien dat staten en volken hun eigen weg gaan, ieder hun eigen belang nastreven.
Binnen de termen van het rijk van God echter wordt het particuliere belang overstegen in het gemeenschappelijk belang dat tegelijk de vervulling is van ieders individuele belang.

In het publieke domein worden vaak moedeloos makende discussies gevoerd. Electorale politiek heeft de conciliaire politiek en het democratisch proces van het zoeken naar het gemenebest vervangen.


De enige weg die toekomst heeft, is een gezamenlijke weg. We moeten voor elkaar woorden van leven spreken. Niet elkaar vervloeken en van hoop beroven. Hoe moeilijk het ook is in een wereld die geregeerd wordt door vooroordelen en vijanddenken. We moeten elkaar in de eerste plaats als mensen blijven herkennen. De wereld opbouwen langs lijnen van menselijk verlangen naar heelheid. En als je wilt weten wat mensen ten diepste verlangen, moet je naar de kinderen in de vluchtelingenkampen en -centra kijken: spelen, zich veilig voelen, onbevangen kunnen zijn, dingen leren, ontplooiing, voldoende voedsel, vriendschap en geborgenheid. 

 

Pasen zou model en een methodiek kunnen zijn voor de vernieuwing van het aanschijn van de wereld. Pasen als de nieuwe morgen, een nieuw begin van schepping. Al het oude achter ons laten dat geen leven brengt, maar alleen tweespalt en vernietiging. Zoeken naar nieuwe wegen om met onze problemen om te gaan. Afstand nemen van het denken in ik en jij, zij en wij. Beseffen dat we alleen samen verlost worden en alleen in eendracht het rijk van God kunnen binnengaan. Door de fundamentele eenheid van dat rijk kan daarvan niemand uitgesloten worden. Dit vraagt een beweging van herstel, van vergeving en verzoening, en dat is dan ook precies de opdracht die uit het Pasen van de Heer voortvloeit. Onze menselijke werkelijkheid is immers gebroken, maar in Pasen wordt heelheid aangezegd, een groei naar waarlijk leven in gang gezet. Dit kan niet zonder dat wij bruggen slaan over onze gebrokenheid en afgescheidenheid heen. Die bruggen heten vergeving en verzoening. Zij groeien van twee kanten naar elkaar toe.  Door vergeving kan een proces van heelwording tot stand komen.

Als gelovige mensen dienen we het visioen van een verzoende wereld levend houden om te helpen de wereld te verlossen tot wat deze moet zijn: bewoonbare aarde voor allen.
Laten wij in de wereld leven als getuigen van vrede. Amen. 
 top

 

Overweging 24 april 2022
Ik ga niet bij je weg

Lezingen: Genesis 28, 10-22; Openbaring 1, 12b-20; Lucas 24, 13-35.
Gisteren kreeg ik een rouwadvertentie onder ogen van een 19-jarige jongen. Hij bleek gestreden te hebben. Met een ziekte? Met het leven? Dat was niet duidelijk. Er bleek enige aanvaarding uit de tekst. De vragen zullen er niet minder om zijn. Waarom toch, wat is de zin? Er waren verwachtingen geweest, plannen, toekomstbeelden. Er zijn vrienden die rouwen, ouders die treuren. Soms wordt uit onverwachte hoek troost gevonden en het begin van een antwoord.
Zo zijn er vele broers en zussen, ouders en grootouders, vrienden en vriendinnen, kinderen en partners die indringende vragen stellen rond de dood van hun dierbare. Temeer waar het een gewelddadige dood betreft. Vragen die gesteld worden door gezinsleden van gesneuvelden aan Oekraïense en aan Russische zijde waar de familie vaak niet eens op de hoogte is van wat er speelt.
Allen zoeken naar troost, perspectief, zin en betekenis, duiding, verklaring. Hoe dan ook en waar dan ook. Bij familie, vrienden, gespreksgroepen, pastores, de natuur, stilteplekken, kunst, geloof, kerken en kapellen; maar altijd binnen een omgeving die in zich betekenis heeft en als betrouwbaar ervaren wordt.
Zo leer je je opnieuw te verhouden tot de overledene, je eigen leven, de wereld, God.   

Na de dood van Jezus moeten de leerlingen zich ook hernemen. Zijn vele volgelingen hadden grote verwachtingen van Hem, namelijk dat Hij de volksleider zou zijn die het volk zou bevrijden van het juk van vreemde overheersing. Anderen zagen in Hem de Messias die het volk zou verenigen en thuis brengen bij God. Weer anderen vonden Hem een groot profeet, een wonderwerker. Sommigen zagen in Hem een groot geestelijk leider, een leraar van de Thora, Leraar der gerechtigheid. Anderen een mogelijk politiek leider. Maar allen verbonden Hem met het heil waarnaar zij verlangden en uitkeken. Na zijn dood moeten allen zoeken naar een nieuwe oriëntering, naar een nieuw verstaan van wie Hij is voor hen.
Alle leerlingen moeten zich de vraag stellen:`wat is er nu eigenlijk gebeurd en wat betekent dat voor onze kijk op Jezus’, en ‘Wie is Jezus eigenlijk’?
Gebeurtenissen moeten geïnterpreteerd worden voordat zij betekenis kunnen krijgen. En dat geldt zeker voor ingrijpende gebeurtenissen in ons persoonlijk leven en in de wereld.
We ontkomen niet aan deze vraag in de gebeurtenissen van heden. “Wat gebeurt er en wat betekent dat voor ons leven en voor onze kijk op onze wereld?

De dood van Jezus is zo’n gebeurtenis voor de leerlingen. We horen dat in het verhaal over de twee leerlingen die vanuit Jeruzalem naar Emmaus gaan. Zij verlaten Jeruzalem, de stad van de vervulling van de messiaanse verwachting van het volk. Voor hen echter de plaats van onheil. Jezus is er gestorven en hun hoop vervlogen. Het wegtrekken uit Jeruzalem heeft ook altijd een spirituele betekenis. Het is weggaan uit de plaats van God. Het is verweesd zijn en  ballingschap. De beweging van de leerlingen staat in contrast met de opgang naar Jeruzalem, naar de tempel en met de intocht van Jezus voor Pasen. Zij dachten dat Hij hen zou bevrijden, maar Jezus ging er zijn onbegrijpelijke heerlijkheid en zijn voltooiing binnen. Het bevrijdend handelen van Jezus in Jeruzalem werd door de leerlingen niet herkend. Zij zien alleen zijn kruisdood en hoorden wat geruchten. Zij zien het teken, maar niet de betekenis. Zij zijn nog niet binnengedrongen in de betekenis van zijn leven. Zij kijken vanuit hun kant naar de gebeurtenissen en hebben nog niet de geloofssprong gemaakt om vanuit een ander standpunt te kijken. Zij hebben de Schriften nog niet naar Hem toe geïnterpreteerd. Hij is een gesloten boek voor hen.


In het verhaal is het dan ook Jezus zelf die voor hen de Schrift ontvouwt, dat doet hij immers tijdens zijn leven en blijft hij doen. Zo valt er een heel ander licht op zijn leven en sterven. Zij begrijpen het ineens in het dagelijkse brood dat wordt gebroken en gedeeld, teken van zijn leven dat wordt gebroken en gedeeld voor henzelf. Met andere woorden zijn dood is niet het einde, maar een doorgeven van leven.

Pasen zouden we, los van de discussie over de fysieke betekenis, kunnen zien als Gods antwoord op de dood. Dood in welke vorm ook heeft niet het laatste woord. En dat mag ook niet. Het beantwoordt niet aan de bedoeling van het menselijk bestaan, ook als is het een onvermijdelijke menselijke realiteit. Daardoor is Pasen nooit zomaar het vieren van het leven dat toch wel doorgaat, maar altijd van het bedreigde, door de dood omgeven leven. Altijd vieren we het in de niet te ontkennen omstandigheden van ons persoonlijke bestaan en van de situatie van de wereld. Daarom is Pasen vieren ook een protest, een profetisch getuigenis, een politieke daad.


Meestal realiseren we ons dat niet wanneer we Pasen vieren. Maar juist deze liturgie van Pasen, die we elke zondag vieren, heeft een betekenis die uitreikt boven het groepje dat in de kerk eucharistie viert. De viering sluit aan bij de heilsgeschiedenis en de heilsverwachting van het hele Godsvolk dat één is in de verwachting van de Messias en van de Komende Wereld, het tot voltooiing gebrachte Jeruzalem.
Wanneer we zeggen en zingen dat Christus waarlijk verrezen is, doen we een profetische uitspraak die consequenties heeft voor ons en voor de wereld. Gebonden aan een gebroken wereld en een bedreigd bestaan vieren we de realiteit, niet de droom, maar de realiteit, van de wereld die we verwachten en van de waarachtigheid van Gods belofte. “Ik zal u niet verlaten tot ik mijn belofte heb vervuld”.


Dit weet hebben van onze bestemming is profetisch en mag niet ongezegd blijven.  Het vrijmoedig en gelovig spreken over onze bestemming is een daad van verzet tegen alles wat het leven smoort in geweld en onrecht. Het is een boodschap van toekomst tegen de groeiende vijandschap in. Het wordt aangezegd aan alle mensen en betreft allen. Het geeft hoop aan de wereld en richting aan ons handelen. En daarmee voor hetgeen we inbrengen in het weefsel en de dynamiek van de samenleving. En dat is het politieke ervan.


Onder het aspect van Pasen mogen we onze wereld zien in zijn mogelijkheid van verloste wereld, als nieuw Jeruzalem, stad van vrede. Daarvoor moeten ook wij de weg van Jakob gaan, die Israël wordt. Jakob heeft eigenlijk niet zo’n goede naam. Al in de moederschoot streed hij met Ezau om de voorrang. Hij maakt zijn broer het eerstgeboorterecht afhandig. En steelt met hulp van zijn moeder ook nog de zegen van Izaäk op diens sterfbed. In het verhaal dat we lazen is hij min of meer op de vlucht voor zijn broer. Hij slaapt op de plek die hij, wanneer zijn ogen open gaan na de slaap, herkent als een plek van Godsopenbaring. Hij noemt die plaats dan `huis van God’, Betel. Later in Genesis zal hij strijden in de nacht met Gods aanwezigheid. Door God getekend wordt hij Israël, de man die met God strijdt, bestemd om de man, het volk, te worden dat Gods strijd strijdt.  Van bedrieger wordt hij de door God getekende. 
Ook wij kennen de voortdurende tweestrijd, opkomen voor de zaak van God en strijden met onze gehoorzaamheid aan God. Ook wij bewegen ons tussen Luz (dat de betekenis van de verkeerde weg gaan heeft) en Betel (huis van God). Bij Jakob gingen de ogen open toen hij ontdekte dat de plaats waar hij sliep een plaats van Godsopenbaring was. Dat kan dus elke plek zijn. Ook daar waar wij wakker worden en bij ons  de ogen opengaan en wij opstaan. En ook waar Jezus zelf en in navolging ook wij breken en delen. Wij zelf mogen plaats van Godopenbaring en zijn getuigen zijn.

Met zijn heengaan breekt het tijdperk van de Geest aan. Jezus is verborgen in God, maar aanwezig door de Geest, zoals Hij ook is mens geworden door bemiddeling van de Geest. Dat betekent in praktische zin dat we Jezus niet alleen in herinnering moeten houden, maar veeleer dat we Hem verinnerlijken. Dat Hij door de Geest leeft in onze geest, in ons hart. Het is het verschil tussen een foto van je overleden moeder/vader ter herinnering op het fototafeltje en leven in hun geest.
Net als de leerlingen uit de lezing moeten we de weg teruggaan naar het geestelijke  Jeruzalem om het opnieuw te ontdekken als oriëntatie, ook al worden we geconfronteerd met dood en teleurstelling. In de wetenschap dat we zonder dit visioen verder van huis geraken. We blijven ons verzetten, we blijven getuigen en we blijven opstaan. Opstaan tegen onrecht, geweld en discriminatie. Opstaan om het verlossende woord te nemen. Opstaan om de naaste te ontmoeten. De steen is weggerold, ons hart verlicht. Amen.
 top 

 

Overweging 3 april 2022
doe mij recht
 

Lezingen: Jesaja 58, 7-10; Filippenzen 3, 7-14; Lucas 20, 9-19.
Het licht dat God als beginsel geschapen heeft is in religieuze zin vooral gegeven opdat wij elkaar kunnen zien en aanzien. Dat wij niet voor elkaar in het duister blijven. Zelfs de nacht is van lichten voorzien, opdat de duisternis niet compleet is en we elkaar niet uit het oog hoeven te verliezen. Als nieuwe schepping in Christus, het licht der wereld, zijn we geroepen elkaar aan het licht te brengen en om zelf een licht te zijn op elkaars pad naar heelheid en voltooiing. Dat is de manier waarop we elkaar recht doen!
Zo zou een korte samenvatting kunnen luiden van de eerste lezing uit Jesaja.

De introitus van deze zondag begint met een smeekbede tot God uit psalm 43. “Doe mij recht, Heer, verschaf mij recht tegenover wie u niet eren en die mij belagen. Zend mij uw licht en uw trouw tegemoet, zij zullen mij leiden naar uw heilige berg, uw woonplaats”. Dit gebed geeft ook meteen aan waar het verlangen van de bidder op gericht staat: de woonplaats van God. We herkennen dit in het verlangen van Paulus naar de prijs van Gods hemelse roeping, te delen in de opstanding van Christus. Andere bewoordingen, maar dezelfde intentie en gerichtheid op vervulling en voltooiing.

De aanmaningen van Jesaja staan gericht op het nieuwe Jeruzalem. Met name door het doen van gerechtigheid kan het messiaanse, theologische, Israel zijn plaats onder de volkeren innemen en zijn licht laten stralen. Het nieuwe Jeruzalem is een te verwachten vervulde werkelijkheid, namelijk wanneer God zijn volk thuisbrengt, maar het is ook beeld en visioen van de samenwoning van God met zijn volk waarin beide elkaar recht doen. Daar moet het volk dus wel wat voor doen.
Voor het bereiken van dat doel leggen Paulus en Jesaja andere accenten. Voor de een is het de weg van geloof en voor de ander die van de geboden.

Paulus legt nadruk op de rechtvaardiging door het geloof. Als prediker voor de volken is dat begrijpelijk. Niet alle bekeerlingen zijn bekend met de Joodse wet en de geboden en zijn er zeker niet in opgevoed. Maar om deel te hebben aan de belofte in Christus hoeven zij dat ook niet te zijn. Het is voldoende dat zij geloven in Christus Jezus, want in Hem heeft de God van Israel de weg naar heil en redding geopend voor allen die geloven. Het gaat niet om eigen gerechtigheid, maar om de gerechtigheid die van God komt. Rechtvaardiging is dus genadegave op grond van geloof in Gods vrije liefdesgave. Daarin is voor de mens geen enkele verdienste. De toegang tot de opstanding en het eeuwige leven is gave van God. Niettemin doet Paulus in het verhaal erg zijn best om het grijpen. Hij rent eropaf, alles vergetend wat achter hem ligt. Alsof hij het op eigen kracht kan bereiken. Hij streeft naar volmaaktheid, alsof dat mogelijk zou zijn. Dat lijkt een tegenspraak in zijn woorden. Maar de volmaaktheid waarnaar hij streeft, is er een van geloof. Een volmaakt en beproefd geloof.
In de accentuering van Paulus komt de weg van individuele heiliging sterk naar voren. We missen hier het gemeenschapsaspect waar Jesaja over spreekt. Elders benadrukt Paulus echter dat we door het geloof in Christus Jezus nieuwe mensen zijn en de oude mens en zijn gedragingen moeten afleggen. Door Christus zijn wij uit de duisternis naar het licht gebracht, kinderen van het licht geworden en moeten we de werken van de duisternis afleggen. Als volgelingen zijn wij delen van een gezamenlijke werkelijkheid die we aanduiden als het lichaam van Christus. En zonder die gemeenschappelijkheid bestaat dit lichaam niet.

Het gaat altijd om geloof en werken. We kunnen immers niet zeggen dat we in Christus geloven wanneer we daar door ons gedrag in de wereld niet van getuigen. Delen in de opstanding is in de eerste plaats anderen helpen op te staan. Vasten in de eerste plaats afzien van de (over)bevrediging van het eigen belang en je richten op wat rechtvaardig is. Ons concrete leven kan niet in tegenspraak zijn met hetgeen wij verlangen, want dan leven wij een leugen. Wat we voor onszelf verlangen mogen we anderen niet ontzeggen. We worden niet individueel verlost, maar samen, om het volk van God te vormen. In onze keuzes moeten de contouren van hetgeen wij zullen zijn al zichtbaar worden. Het is niet alleen ooit en eens, maar ook hier en nu.

We hebben de taak de wereld te heiligen en goede vruchten voort te brengen als een ode aan Gods naam. De opdracht uit genesis om de aarde te bewerken is, in diepere zin verstaan, daarop gericht. We moeten werken aan de wereld waarin we leven, ook aan onze eigen aarde, de mens die we zijn, moeten we werken om zowel de wereld als onszelf te laten beantwoorden aan de bedoeling. De wereld als een nieuw Eden, als rijk van God, woonplaats van God en mensen. Door de tijden heen heeft het visioen van de bedoelde werkelijkheid onze concrete wereld onder kritiek gesteld. Het rijk van God als maatschappijkritische instantie is van jonger datum. Ook al kunnen we de wereld niet maken, toch levert het beeld van het Godsrijk ons de normen voor ons handelen in en met de wereld.

Juist nu ons wereldbeeld en de vanzelfsprekendheid van ons onbedreigd leven aan flarden is geschoten wordt onze houding op de proef gesteld. We stonden natuurlijk altijd al voor de keuze om te kiezen voor gerechtigheid en vrede: met betrekking tot de Krim, tot Afrika,  Syrië, Afghanistan, Irak, Tsjetsjenië, Armenië, Libanon, Nicaragua, Tsjechië, Vietnam, Indonesië. En daar zijn ook keuzes gemaakt, juiste en minder juiste. Maar nu roept ons, lijkt het, een grotere urgentie, nu is het een Europees probleem, een zaak van het vrije en democratische westen. Het raakt ons hemd. Ieder wordt getroffen door de  oproep van Zelenski om recht te doen. Zijn oproep doet een  appel op de fundamentele waarden van de mensensamenleving waarin wij geloven: een dwangvrije respectvolle samenleving waarin ieder zichzelf mag zijn, zelf mag beschikken over zijn bestaan en ieder zich beschermd weet door de wet. Een samenleving waarin de staatsmacht door het recht beteugeld wordt en niet breidelloos kan worden toegepast. Een samenleving die we deels realiseren, en waar we naar verlangen. En juist dat laatste stelt de keuze van ieder van ons in het licht van de vervulling en de heelheid waarin wij belijden te geloven. 

 

In de Schrifttraditie hebben we het beeld van die wereld voorhanden. De tekst van Jesaja is toch erg duidelijk: brood delen met wie honger heeft, daklozen huisvesten; naakten kleden; zorgdragen voor elkaar; niemand onderdrukken of te zware lasten opleggen; geen leugens over anderen vertellen en niemand bedreigen. Als we dat doen gaat er een licht op over onze samenleving en kunnen we vrij en opgelucht ademhalen. Dit is zo humanistisch verwoord dat eigenlijk niemand er aanstoot aan hoeft te nemen.
De eerste christenen koesterden ook zo’n ideaal, om als de in Christus vernieuwde mensen een nieuwe samenleving op te bouwen. Het staat beschreven in de Handelingen van de apostelen. Bijvoorbeeld in hoofdstuk 4: “De grote groep gelovigen was één van hart en ziel en er was niemand die iets van zijn bezittingen zijn eigendom noemde; alles stond ter beschikking van de gemeenschap. Er was niemand onder hen die gebrek leed, want allen die grond of huizen bezaten, verkochten hun bezit. Daarvan werd uitgedeeld aan ieder, al naar gelang deze nodig had”. We worden misschien een beetje bang wanneer we dit horen, zo ingrijpend en radicaal is het verwoord.
Dit ideaal van de jonge christengemeente heeft eigenlijk alleen in het religieus gemeenschapsleven vorm gekregen. In de bredere kerk ervaren we het enigermate in de liturgie, de diakonie en de gemeenschap. De kerk als geheel is er maar ten dele in geslaagd de samenleving zo te doordesemen dat het ideaal van het Koninkrijk er in oplicht. Zij heeft dan ook vaak aan de kant van de macht gestaan en daarmee een deel van haar kritisch vermogen verloren. En van haar geloofwaardigheid! Een patriarch als Kirril van Moskou maakt het er niet beter op.
Een kleinere kerk in een geseculariseerde wereld heeft misschien daardoor zijn voordelen. Het dwingt op zoek te gaan naar haar bron en oorsprong en haar eigenlijke bedoeling. Net zoals ieder lid in zijn en haar getuigenis door de omringende samenleving bevraagd wordt. En dat is een goede zaak. Het is identiteitsbevorderend en dwingt ons te leven naar ons geloof.  Wij ontlenen onze identiteit aan Christus, we vinden onze eigenheid in de navolging van Hem. Hij licht op in ons samenzijn en in ons persoonlijk leven, als wij leven in zijn Geest. De wijngaard die we zijn mag vruchten voortbrengen die blijvend zijn: gerechtigheid, duurzame vrede, waarachtigheid, naastenliefde en dienst aan elkaar als een licht voor de wereld. Amen. 
 top

 

Overweging 27 maart 2022
bekering, verzoening en barmhartigheid

Lezingen: 2Kronieken 36, 14-23; 2Korinthiërs 5, 14-21; Lucas 15, 11-32.
Het verhaal uit het Lucasevangelie is buitengewoon intrigerend. Als ik zou vragen onder welke naam we deze parabel kennen, dan zouden de meesten zeggen: `de verloren zoon’.
In Schriftverhalen kun je zelden één persoon isoleren. Het gaat altijd om de dynamiek tussen de personen en om de relaties. In het verhaal is sprake van drie personen: de vader, de oudste zoon en de jongste. Buiten het verhaal, maar binnen het evangelie is er Jezus die het verhaal vertelt, en tollenaars, zondaars, Farizeeën en Schriftgeleerden aan wie de parabel verteld wordt. Daaromheen zit dan nog de schil van de auteur van het evangelie, Lucas, en degenen voor wie hij het schreef en wij die er nu naar luisteren. Zeer complex dus.
Voor een beter begrip van de parabel en wat deze te zeggen heeft, wil ik eerst iets vertellen over de omgeving van de tekst. Het staat in een breder verband van verhalen over het ware leerlingschap. Binnen bijbels verband hebben we het dan natuurlijk altijd over leerling zijn van de Thora, van het woord van God, over leerling zijn van Christus Jezus, het geïncarneerde Woord.
De inleiding op deze parabels, die voor Jezus ook de aanleiding vormt, vermeldt dat de Farizeeën en Schriftgeleerden schande spreken van Jezus, omdat Hij zondaars ontvangt en met hen eet.
Daarop volgen eerst twee kortere verhalen waarin iets verloren is geraakt: een man die één van zijn honderd schapen verliest en zich grote moeite getroost om het terug te vinden; en een vrouw die van de tien drachmen die zij heeft er één verliest en niet ophoudt te zoeken voor zij die ene gevonden heeft.  In beide gevallen is de vreugde groot en wordt deze gedeeld met buren en vrienden. In beide gevallen besluit Jezus het verhaal met: “zo is er vreugde in de hemel over één zondaar die zich bekeert”.

In de talmoed, het grote Joodse commentaar op Schriftplaatsen, wordt de baal tesjoeva geroemd. Dat is de mens die zich bekeert, die in staat is zijn leven een andere en meer heilzame wending te geven. In verband met bekering wordt gezegd: “wanneer iemand zich bekeert, worden al zijn eerdere zonden niet meer aangerekend. Maar een rechtvaardige die ten val komt, wordt door al zijn goede daden niet gered”. Ik citeer dit om aan te geven hoe zeer bekering wordt gewaardeerd. De zondaar die zich bekeert, is een lofprijzing op Gods Naam en een eer voor de Thora. Het heeft  bovendien een heilzaam effect op zijn omgeving. Wanneer een rechtvaardige afvallig wordt, heeft dat een negatieve impact op zijn medemensen. Het brengt ook anderen ten val. Natuurlijk bestond ten tijde van Jezus de talmoed nog niet, maar er was wel de misjna, de mondelinge overlevering van commentaren op de Schrift en daaraan ontleende leeruitspraken.
De Farizeeën en Schriftgeleerden waren zeer goed op de hoogte van deze mondelinge overlevering. Ook Jezus kende deze, als afkomstig uit het farizese milieu. Zo zijn de twee uitspraken aan het slot van de parabels over het verlies van een schaap en van een drachme goed te verstaan als citaten uit die mondelinge traditie. Zij luiden: “zo zal er in de hemel meer blijdschap zijn over één zondaar die zich bekeert dan over 99 rechtvaardigen die geen bekering nodig hebben” en de andere “Zo, zeg ik u, is er blijdschap bij de engelen van God over één zondaar die zich bekeert”.  Het zijn mogelijk spreuken naar aanleiding van Deuteronomium 30, waar het gaat over de terugkeer, de ommekeer naar de Heer. Behalve het herstel van de relatie met God en met de medemens is bekering ook het herstel van Gods Naam onder de mensen. Daarom is het zo belangrijk.

Binnen dit grotere kader mogen we de parabel van de verloren zoon lezen. Of van de barmhartige vader, of van de jaloerse zoon. Hoe we het verhaal ook noemen, het gaat om de betekenis van hun onderlinge relatie en om de posities die zij innemen ten opzichte van elkaar.
Iemand had twee zonen, zo begint het. Dat doet al meteen een bel rinkelen. We kennen uit het begin van de Schrift problematische paren: Kain en Abel, Izaak en Ismael, Jakob en Ezau. Het beeld van de twee broers roept broederstrijd, jaloezie op, alsof de vader niet voldoende liefde heeft voor beiden. De jongste vraagt het hem toekomende deel van wat er is en de vader verdeelt het bezit onder hen. Daaruit blijkt dat beiden hun deel ontvangen. De jongste trekt de wereld in en de oudste blijft bij de vader. De jongste raakt ver van huis, spendeert zijn bezit en vervalt tot armoede. Ver van de vader, ver van waar je thuishoort is het geen leven. Het is ballingschap en afgesneden zijn. De jongste besluit zich om te keren en de weg terug te gaan. Hij gaat vergiffenis vragen en verzoeken of hij weer thuis mag komen. Dat is een hele innerlijke stap. Erkennen dat je afgedwaald bent en vragen om de relatie te herstellen, ook al lijkt zijn omkeer enigszins door gebrek en opportunisme ingegeven. Met andere woorden: is het armoede of werkelijk berouw dat hem doet terugkeren.
De vader heeft deze overwegingen niet, hij wacht op dit moment. Al van ver ziet hij zijn zoon aankomen en wordt bewogen. Letterlijk. Hij komt in beweging om zijn bekeerde zoon tegemoet te gaan. Hij heeft hem al vergeven voordat de zoon erom vraagt. Hij is alleen maar verheugd dat hij is teruggekomen, dat hij de weg naar huis heeft teruggevonden. De vader is in dit verhaal beeld van God, die al zijn kinderen liefheeft en zich verheugt over wie tot Hem terugkeert. Hij komt ons tot in onze menselijkheid tegemoet in Jezus Christus.

De jongere zoon staat eigenlijk voor ons allen die verlangen thuis te komen bij God. Soms dwalen we ver af. Soms gaan we slordig om met het de erfenis van het evangelie, die ons is toevertrouwd. Maar we mogen ook rekenen op de mogelijkheid om terug te keren en de draad weer op te pakken. In bijbelse zin is de jongste zoon ook het nieuwe godsvolk van Christus dat door hem toegang heeft tot het vaderhuis. De oudste zoon die thuis is gebleven, staat dan voor het volk Israel. In het begin van de zich ontwikkelende christusgemeente waren er natuurlijk discussies over met name de bekeerlingen uit de heidenvolken. Mochten zij die zich tot Christus bekeerden  ook zomaar delen in de erfenis van de belofte aan het verbondsvolk? Waaraan moesten zij zich dan houden? Aan alle geboden van het eerste Godsvolk of niet? Het eerste apostelconcilie is aan precies die vragen gewijd.
Op grond van het gegeven dat het godsvolk Israel een betekenis en bedoeling heeft voor alle volken kan moeilijk ontkend worden dat de liefde van de Vader zich uitstrekt naar allen die zich tot Hem bekeren, de oude en de nieuwe gelovigen. Dat is immers de uiteindelijke bedoeling. Niet naar het vlees, niet naar geboorte of afstamming, maar naar het geloof in Christus zijn wij nieuwe schepping, zoals Paulus schrijft, overigens ook een farizeeër en Schriftgeleerde. In Christus wordt ons, naar Paulus woorden, de bediening van de verzoening aangeboden; niet op grond van de wet en de geboden, maar op grond van Gods liefde en genade, ontvangen in geloof.

Met betrekking tot de Schriftgeleerden en Farizeeën die Jezus in het verhaal aanspreekt, heeft vooral de derde persoon in het verhaal, de oudste zoon, de belangrijkste betekenis. In de terugkeer van zijn jongste broer en in de vreugde van zijn vader over de terugkeer van zijn jongste wordt het hart van de oudste blootgelegd. Hij is niet in staat te delen in de vreugde van zijn vader. Hij is altijd braaf gebleven, maar kennelijk niet van harte. Hij heeft gedaan wat zijn vader, naar zijn mening van hem verwachtte. Hij is onvrij gebleven en heeft niet eigen verantwoordelijkheid voor zijn erfdeel genomen. Hij wordt geregeerd door plicht en handelt niet uit vrijheid. Hij is jaloers op zijn broer. Sterker, hij wil hem niet als zijn broer erkennen. Hij zit vast in zijn levenshouding, die gebaseerd is op regels van conventie en fatsoen, niet van liefde.
Heel subtiel wordt dat duidelijk in het korte gesprek tussen de vader en de oudste. “nu die zoon van jou is thuisgekomen, heb je het gemeste kalf laten slachten”, zegt hij. En de vader: “wij moeten feestvieren, want jouw broer hier was dood en is levend geworden, hij was verloren en is gevonden”. De vader wijst hem liefdevol op diens broederlijke relatie. De jongste is immers niet alleen kind van de vader, maar ook broer van de oudste. Hopelijk bekeert ook de oudste zich op het woord van de vader, in wiens liefde en bezit hij zich altijd al heeft mogen verheugen.

Het zal ons geen moeite kosten om alle drie de personen ook in onszelf te herkennen. Soms gedragen we ons als de jongste, soms als de oudste en soms als de vader. Of er zijn perioden of situaties in ons leven waarin de een of de ander de overhand heeft.
Als we van onszelf vinden dat we braaf en oppassend zijn, moeten anderen die zich bekeren misschien wel eerst aan allerlei eisen voldoen. Misschien leggen we anderen wel zwaardere restricties op dan we voor onszelf zouden willen.
De vader maakt duidelijk dat we ons mogen laten richten door de broederlijke relatie. De medemens is niet de verantwoordelijkheid van de vader, van de ander, maar is ook onze verantwoordelijkheid.

Dit verhaal roept ons op om verantwoordelijkheid te nemen voor de vrijheid die ons is geschonken en voor het erfdeel dat ons is toevertrouwd. En vooral ook om verantwoordelijkheid te nemen voor de relatie waarin we staan tot onze medemens, die onze broeder en zuster is. Amen. 

 top

Overweging 20 maart 2022
belofte van leven

Lezingen Exodus 3, 1-15; (Romeinen 5, 1-11); Lucas 13,1-9.
Om iets duidelijk te maken gebruikt de Bijbel vaak beelden die ontleend worden aan de dagelijkse werkelijkheid. Zoals wijzelf ook doen. Vandaar dat beelden uit de lokale natuurlijke omstandigheden en uit de landbouw en veehouderij veelvuldig voorkomen. Het probleem voor ons is, dat onze dagelijkse werkelijkheid nogal verschilt van de bijbelse. En dat beelden die voor de vroege christenen en voor Israël onmiddellijk spreken, voor ons moeten worden uitgelegd. Als dat niet gebeurt, blijven verhalen slechts verhalen, zonder relevantie en betekenis voor ons. Terwijl we de verhalen juist lezen met het oog op de betekenis ervan voor ons leven hier en nu.
Ook in de verhalen die we vandaag lezen wordt in beelden gesproken. Beelden die ontleend worden aan de traditie van het volk Israël en die nu geplaatst worden binnen de viering van de veertigdagentijd van het christenvolk op weg naar Pasen. 
Zo wordt het verhaal van Exodus over het uitreddend handelen van God geplaatst bij het verzoenend en bewarend handelen van Jezus. Daarmee is de brandende doornstruik ook een symbool voor de opstanding van Christus. Maar er valt ook nog wel iets meer over de teksten te zeggen.

Aan de vooravond van wat de uittocht uit de slavernij van Egypte zal zijn wordt Mozes aangetrokken door een verschijnsel in de woestijn waar hij de kudden van zijn schoonvader Jetro hoedt. Er staat dat hij diep in de woestijn is gegaan met de kudde. Dat komt ons vreemd voor. Het lijkt logischer om dichtbij bronnen en voedsel te blijven. Maar hij komt juist dieper de woestijn in bij de berg van God, de Horeb. Een heel andere bron! Daar roept hem een stem, die uit een brandende doornstruik blijkt te komen, terwijl de struik niet verbrandt. Deze stem van God vertelt hem dat deze de ellende van zijn volk heeft gezien en afdaalt om het te bevrijden en te brengen naar een land dat overvloeit van melk en honing. Mozes krijgt de opdracht naar Farao te gaan en zijn volk voor te gaan op de weg uit onderdrukking en naar bevrijding. 
Mozes is diep in de woestijn. Het is een prelude op wat later in het verhaal zal gebeuren. Mozes die als een herder het volk Israël zal leiden, diep door de woestijn in de richting van het beloofde land. Israël wordt verteerd door onderdrukking en brandend onrecht. De struik die in brand staat  beeldt dit uit. Maar tegelijk is het een teken van hoop voor het volk dat het niet te gronde zal gaan. De belofte en de trouw van Hem die zich aan Mozes kenbaar maakt als de God van Abraham, van Izaäk en van Jakob, zullen het volk behoeden en bevrijden. De God die zich kennen laat als “Ik ben er”, betrokken en wel.
Later staat het beeld van de doornstruik voor Christus Jezus die weliswaar de dood ondergaat, maar daarin niet verdwijnt, maar opstaat en die zijn volk voorgaat naar zijn beloofde bestemming, leven in overvloed. In Hem is diezelfde God aanwezig en werkzaam tot bevrijding van zijn volk uit de slavernij van de neiging tot het verkeerde en van de dood. Eén God, één belofte, één verbond.
Hij die er is, de Naam, de Aanwezige is de God van Abraham, van Izaak, van Jakob en daarmee de God van Ismael, van Israel, van Jezus, zoon van David. En derhalve van Moslims, van Joden en van Christenen. Door het geloof delen alle kinderen van Abraham in de belofte van leven. En in de belofte aan Noach verbindt God, na de grote vloed en het begin van de nieuwe schepping, zijn bescherming aan al wat leeft. In God is geen verdeeldheid en zijn liefde is universeel, evenals zijn woord van leven.
De verdeeldheid ontstaat door ons wanneer we niet handelen naar het woord van de belofte en van het verbond; wanneer wij geen of slechte vruchten voortbrengen, wanneer we doodlopende wegen bewandelen in plaats van de weg ten leven gaan, de weg van het levend woord. Dat is het woord van God dat vlees en bloed wordt in ons eigen leven, zoals het geïncarneerd is in Christus Jezus.

Voor het volk Israel zijn exodus, beloofd land en ballingschap begrippen die in hoge mate de religieuze identiteit van het volk bepalen. Niet alleen in het verhaal over de vlucht uit Egypte, het land dat generaties eerder onder Josef hun redding was; en in de tocht door de woestijn naar het beloofde land, maar ook later. Onderdrukking, pogroms en overheersing worden gevolgd door vlucht en ballingschap. Ook nu trekken busladingen joodse mensen weg uit West Oekraïne om een veilig heenkomen te zoeken. Maar niet alleen zij. Exodus lijkt een historisch maatschappelijk begrip te zijn.

Tienduizenden, soms zeer jonge, mensen ontvluchten centraal Afrika uit angst voor ronseling door extremistische milities, voor overheidsgeweld, voor nijpende economische omstandigheden, die voor een groot deel veroorzaakt worden doordat de toplaag zich de rijkdom toe-eigent of die verkwanselt, aan China met name. Deze mensen trekken door de woestijn naar het Noorden om langs gevaarlijke wegen nieuw land te bereiken met het valse perspectief van een beter leven.
Mensen uit Zuid Amerika trekken in karavanen door de corridors van midden Amerika naar het Noorden in de hoop op werk, inkomen en veiligheid voor zichzelf en vooral voor hun kinderen.
Velen zijn voor oorlogsgeweld en extremisme uit Syrië, Iran, Irak, Afghanistan gevlucht  naar het westen, uitgebuit door mensensmokkelaars, verkracht, mishandeld door grensmilities. Om ontheemd en losgescheurd van familiebanden als vreemdeling tussen vreemdelingen te zijn.
Gelukkig zijn er ook uitzonderingen en mensen die redelijk terecht komen. Maar ieder van hen is ontworteld en balling.
Recent voegen zich hieraan toe de voornamelijk vrouwen en kinderen die hun land ontvluchten voor de agressie van Poetin en consorten. Mensen die in ieder geval niet hoeven te vechten om binnen te komen in de rest van Europa, maar gastvrij ontvangen worden. Het maakt het verdriet over de scheiding van geliefden en de ballingschap er niet minder om.

Het is diep en diep triest en ontluisterend voor het mensengeslacht hoe veel goeds en waardevols er wordt kapot gemaakt door blinde staatszucht, zelfverrijking en minachting voor het leven van de medemens. Wat een schande en wat een verspilling!

Degene die zich kenbaar maakt  als “Ik zal er zijn”, ik trek met je mee, ik laat je niet los, ik verbind me aan jullie en jullie toekomst, stelt zijn volk, zijn mensen, een ruim en welvarend land voor ogen. Op voorwaarde en als uitvloeisel van een bepaalde levenswijze.
Ik lees dat ook zó, dat de God die deze naam heeft en die ik met liefde wil dienen en in de wereld wil vertegenwoordigen en zichtbaar maken, het beste voorheeft met ons allen en ons een leefbare wereld voor ogen houdt waar voldoende ruimte en middelen zijn voor ieder om goed te leven.
En naar mijn idee hoeven daar, ook al begrijp ik best de inhoud van de belofte die eerder aan Abraham en zijn kinderen gedaan is,  niet de Hethieten, Amorieten, Pherezzieten, Chiwieten en Jebusieten voor verdreven te worden. Dat is voor ons denk ik een moeilijk punt in de exoduslezing. We kunnen het alleen lezen tegen de achtergrond dat het volk in vrijheid en veiligheid zal wonen en niet van andere volken, die het land van belofte in bezit hebben genomen, te duchten zal hebben. Dat brengt het wellicht iets dichterbij voor ons. 
Hoe het ook zij: we zullen de aarde samen moeten bewonen om het een leefbare wereld te laten zijn. Niemand kan de geschonken schepping voor zichzelf claimen. Niemand is eigenaar. En dat vraagt een oprechte inspanning van ieder van ons, in het klein en het groot. Dat wil zeggen in onze privérelaties, dicht bij huis, en in het grotere van onze maatschappij en in de structuren van onze internationale samenleving. Het kan alleen maar wanneer we delen, niet toe-eigenen, en wat we hebben en zijn inbrengen voor het geheel en het heil van de mensensamenleving. Dat kan alleen wanneer we leven in respect voor het recht op menswaardig leven en de heelheid van de naaste.

Het is een groot goed dat we elkaar nodig hebben, emotioneel-relationeel, qua talenten en mogelijkheden, economisch-financieel, in grondstoffen en anderszins. Denk nog maar eens aan de parabel uit de schrift over het lichaam en al zijn functies en organen.
Waar de keten doorbroken wordt, gaat de samenhang verloren en drijft de samenleving uiteen.

Dit is geen moralisme, het is de doordenking van de betekenis van Gods verbond. Wij zijn de olijfboom in de wijngaard. Het vraagt tijd voordat de olijfboom vrucht draagt en dat vraagt om geduld met onszelf, met onze kinderen en elkaar. Maar wanneer de boom vrucht draagt, doet zij dat in lengte van jaren. We moeten elkaar niet voortijdig afbranden, niet te snel opgeven, maar de kans geven om tot bloei te komen en elkaar helpen vruchtbaar te zijn. Iedereen wil immers vrucht dragen.
We zijn geen van allen heilige boontjes. We zijn niet beter of slechter dan de mensen in Siloam, of hen die vreselijke dingen overkomen. Daarom moeten we erop toezien dat we ons bekeren en telkens weer de juiste weg zoeken. Daarmee verhinderen we niet dat er erge dingen gebeuren in de wereld, maar wel dat ze door ons gebeuren.
De mens die zich bekeert is sterker dan een die een stad verovert. We willen Jeruzalem, beeld van het beloofde land, oord van vrede en gerechtigheid, niet veroveren. We willen zo leven dat het ons geschonken wordt als een werkelijkheid die voortvloeit uit onze liefdevolle relatie met God en mensen. Amen.

 top

Overweging 6 maart 2022 
dat verdraaide woord
Lezingen: Deuteronomium 5, 6-21; Romeinen 10, 8-13; Lucas 4, 1-13.
Als er iets is dat de lezingen verbindt, dan is dat wel het woord: het woord van leven dat ons, als leden van het volk van God, is gegeven. Niet veraf, maar dichtbij: in ons hart, in onze mond; er is ook het woord dat we belijden en dat als waarachtigheidscriterium voor ons leven dient; het tot ons gesproken woord waarvan we de betrouwbaarheid moeten wegen. Het woord kan in dit verband een richtingwijzer zijn, een spiegel, een oordeel, een bedrieger en daarbuiten nog veel meer dan dat.


Dat de dingen zijn zoals ze genoemd worden is al lang geen borg meer voor een waarheidsdefinitie. Het woord is niet evident, maar steeds vaker een vorm van geconstrueerde waarheid: dubbelzinnig, verraderlijk, framend, manipulerend. Woord, en ook beeld trouwens, hebben allang hun onschuld verloren. Eigenlijk al vanaf het woord dat vanuit de paradijsboom is gesproken, al vanaf Babel, al zolang waarheid en bedrog bestaan. Voortdurend moeten we ons afvragen of het wel klopt, of het wel waar is wat getoond of gezegd wordt. Welke bedoeling, welk oogmerk schuilt er in de woorden? Hoe betrouwbaar is de boodschapper? Met de onschuld van het woord zijn ook onze onschuld en naïveteit verdwenen.

Goed en kwaad zijn daadwerkelijk, en niet alleen metaforisch, vermengd in ons aanwezig. Niemand is alleen maar goed en niemand is alleen maar slecht. Dat is geen poging om het goede en het kwade te relativeren. Het goede en het kwade moeten als zodanig onderscheiden en benoemd blijven, anders is de chaos compleet. De vermenging beschrijft alleen maar de mensen zoals wij zijn. Daarnaast kennen we ook mensen die in onze ogen puur goed zijn, in wie we geen kwaad kunnen ontdekken, en helaas ook mensen die in- en inslecht zijn.

Daar waar goedheid gericht is op de integriteit van onszelf, van de naaste en van onze leefwereld, is het boze gericht op aantasting van die integriteit. Het een is gericht op heelheid, het ander op verdeeldheid en gebrokenheid. En zij komen er ook uit voort.
We kunnen niet geheel en al vermijden dat wij delen in de gebrokenheid en daarmee in de zondigheid van de wereld en de structuren ervan. Het zijn onze eigen verlangens, aandriften en valkuilen die ons ontvankelijk maken voor de vele verleidingen en mogelijkheden die ons omringen. We kunnen ervoor kiezen om ons in te zetten voor het leven, voor toekomst, voor duurzaamheid en heelheid; maar ook voor kortstondigheid, verspilling, onverschilligheid, eigenbelang. En in de praktijk doen we een soort gemengd bedrijf, van alles wat, we sluiten compromissen.


In de Schrift kennen we een aantal beruchte en beroemde verleidingsscenes, en dan spreek ik niet over het Hooglied. De eerste is wel de verleiding van de vrouwmens door de slang in de paradijstuin. De verleider, die zich, zoals altijd, voordoet als heilbrenger, probeert ons van de wijs te brengen, van het goede voornemen af te halen, van de juiste weg af te leiden. Ten diepste en in religieuze zin, probeert de figuur van de verleider ons van onszelf weg te halen en van God te vervreemden. Waarbij de verleider altijd de veruiterlijking is van wat zich inwendig afspeelt.
Toch is de figuur van de diabolos, duivel, noch van de satan in de Schrift een zelfstandige kwade macht die concurreert met God. Er is geen macht naast God in het Joodse geloof en ook niet in het oorspronkelijke Christelijke geloof. Het zijn geen dualistische religies. De oude kerk heeft zich juist altijd verzet tegen godsdienstige stromingen die de wereld als het strijdtoneel van twee tegengestelde machten zagen: die van het goede en van het kwade, die van het licht en het duister, voorgesteld als twee onafhankelijke machten.
De satan is de figuur van de beproever die het morele gehalte van mensen op de proef stelt. De duivel degene die verwarring sticht, de boel door elkaar gooit. Maar bij beide blijft de macht uiteindelijk onderhorig aan God. Het kan ook niet zo zijn dat de verpersoonlijking van het kwaad de eigen verantwoordelijkheid wegneemt. Dan zou je altijd het Kwaad of de Boze verantwoordelijk kunnen stellen voor het eigen defecte handelen. Maar we kunnen naar mijn oordeel ook niet leven in een wereld waar alle kwaad het gevolg is van menselijke zonde en alle goeds de werking van Gods genade. Dat breekt op den duur de relatie tussen God en mens af. Er is pijn, er is lijden, er is kwaad, er gebeurt onrecht en er zijn verschrikkelijke dingen gaande: daar moeten we ons toe verhouden en daarin moeten we ook onze verantwoordelijkheid nemen op geleide van het woord van leven en van ons geloof in de mogelijkheid van het goede en ons verlangen naar heelheid.


De geboden die het uit slavernij gevluchte volk ontving in de woestijn, die plaats van beproeving, die plek van waarheid, geboden die we vandaag weer lezen, de tien woorden, de tien richtingwijzers, hebben ook alles met dood en leven te maken. Zij zijn gegeven opdat het volk het goed zal gaan in het land van belofte. Zij vertegenwoordigen een weg ten leven bij de naleving ervan en ten dode bij het verwaarlozen ervan. De keuze is aan het volk zelf.
We weten hoe het toekomstonzekere volk in de verleiding kwam om het op te geven, terug te keren naar de voedselpotten van Egypte of om de vertrouwde stierengod Baal te dienen. Hoe het God op de proef stelde en tegen hem  in opstand kwam. Het leven kan ons geloof danig op de proef stellen. We kunnen daarin tegen onszelf in kiezen voor voedsel en zekerheid. Als je al te kiezen hebt natuurlijk. Er zijn er velen die geen keuze hebben. Maar ook zij staan voor de taak zichzelf te bewaren in de omstandigheden van hun bestaan. Het is moeilijk om trouw te blijven aan jezelf en aan God. Maar de rechtvaardige die standhoudt in beproeving, heeft een groot geestelijk gezag.


In het evangelie is het Jezus die op de proef wordt gesteld. Ook hij is in de woestijn, 40 dagen vastend en biddend. Hij wordt beproefd in de drie grondrelaties: die met ons leven, die met de ander en die met God.
Het verhaal is naar mijn smaak archetypisch verteld. Het is het verhaal van de mens die de weg van God wil gaan, die zich een regel heeft gesteld en dan pas geconfronteerd wordt met alles in zichzelf dat dit tegenstreeft en hem beproeft. De woestijn, een plaats waar geen afleiding is, is de ideale plek om dit alles te openbaren en onder ogen te krijgen. Hetzelfde doet voor tijdens een retraite of een pelgrimstocht. De woestijn is een confronterende leerschool.
40 is kennelijk een belangrijk getal: het volk liep 40 jaar door de woestijn voor het binnen kon trekken in het beloofde land; Mozes verbleef veertig dagen en nachten op de berg om de wet te ontvangen; Elia liep 40 dagen en nachten naar de berg Horeb om God te ontmoeten. Een zwangerschap duurt 40 weken. Wij vasten 40 dagen om met Christus te verrijzen. Veertig heeft kennelijk van doen met een levensweg, een weg ten leven. Leren leven kost een mensenleven lang.


De zaken waarin Jezus beproefd wordt, zijn die waarover de meeste oorlogen gestreden worden. Zaken die een essentiële rol spelen in menselijke relaties. Ook wij worden daarin op de proef gesteld en het is belangrijk voor het leven van de wereld dat we daarin goede keuzes maken.
Het gaat om voedsel en grondstoffen voor ons leven, om macht en bezit. Schaarste leidt tot oorlog en strijd. Het is goed om te beseffen dat voedsel- en grondstoffenschaarste niet altijd een natuurlijke schaarste is, maar een die alles te maken heeft met politiek en toe-eigening. Die schaarste elders is dan het gevolg van een overvloed op andere plaatsen. Het heeft te maken met de gerechtigheid die wordt aangeduid in het bidden om het dagelijks brood. Niet meer voedsel nemen dan je nodig hebt, zodat er ook voor anderen voldoende is.
De tweede beproeving heeft te maken met macht, met territorium en marktaandeel. De wil om te domineren, en groter en machtiger te zijn dan de ander, maakt een einde aan de menselijke relatie zoals die bedoeld is. Essentiële waarden als veiligheid en vrijheid gaan erdoor verloren. Het tast het weefsel van de samenleving aan. Als zodanig staat het haaks op de relaties binnen het koninkrijk van God waarom wij dagelijks bidden.
Uitverkoren zijn als kinderen van God is geen exclusief recht. Het verheft niet boven anderen. Uitverkiezing is een belofte, en ook een opdracht, die voor ieder mensenkind geldt. Het is universeel, katholiek in de ware zin van het woord. God uitdagen om voor jou persoonlijk te kiezen is zijn universele liefde toe-eigenen en aantasten. Je moet God niet op de proef stellen om een keuze te maken tussen het ene kind en het andere. Dat kun je als ouder niet. Het idee van exclusieve uitverkiezing en daarmee van mijn God tegenover die van jou, mijn godsdienst en mijn ideologie tegenover die van de ander, is oorzaak van bloedige en zo volstrekt onnodige strijd. Er is liefde genoeg voor ons allemaal. De Naam van God eren is getuigen van zijn universele liefde.

Veertig dagen hebben wij onszelf gegeven om daarbij stil te staan. Om te overwegen hoe wij zelf omgaan met die drie essentiële relaties. Om te vasten, dat wil zeggen: te leren niet meer te nemen dan we nodig hebben, om te leren onze plaats en verantwoordelijkheid in het geheel te zien en in te nemen.
En om te bidden dat we niet in de verleiding komen om willens en wetens de verkeerde keuzes te maken. Amen.

 top


Overweging 27 februari 2022

heelheid
Lezingen: Jeremia 7, 1-15; 1Korintiërs 15, 50-58; Lucas 6, 39-49.
Een groot deel van de westerse wereld houdt de adem in bij de ontwikkelingen in Oekraïne dat onder de voet gelopen wordt door “grote broer” Rusland. Ondanks de sancties bekruipt me toch een gevoel van machteloosheid tegenover de ongegeneerde toepassing van geweld en schending van soevereiniteit. Beelden van vernielingen, angst, vluchtende mensen, grootschalige arrestaties van mensen die tegen deze inval demonstreren. Schaamteloze argumentaties, desinformatie, vastberaden verzet.

Waarachtigheid en vrede zijn kwetsbare en weerloze waarden. Zij hebben geen macht.
Tegelijk wordt in deze tijd door veel mensen, voor hun gevoel ‘eindelijk weer eens’, carnaval gevierd. Het feest bij uitstek dat macht en ongelijkheid relativeert. In de oudste vorm van een paar duizend jaar geleden is het een feest van een aantal dagen waarin de maatschappelijke verschillen worden opgeheven. Of zelfs de rollen worden omgedraaid. Slaven maken grappen over hun meesters. Dat leert mensen om zich niet met hun maatschappelijke functie te vereenzelvigen, een functie die immers ook aan een zijden draadje kan hangen en afhankelijk is van het politieke klimaat en van degene die dan toevallig aan het bewind is. Het feest werd op die wijze kennelijk gevierd van het oude Mesopotamië tot in de tijd van het Romeinse Rijk.
In de diepere laag geeft het aan dat iedere mens een waarde uit zichzelf heeft, die status en maatschappelijke positie overstijgt. Als voorjaarsfeest is het gerelateerd aan het nieuwe leven dat na elke winter weer tevoorschijn komt. Dat verklaart ook de gekerstende koppeling aan Pasen, het feest van het nieuwe leven in Christus.


In de viering van carnaval, maar meer nog in de veertigdagentijd relativeren we de maatschappelijke en materiële aspecten van ons bestaan. Beter gezegd: we relateren ze aan de kwaliteit van ons menszijn in relatie tot God en medemens. Dat vraagt innerlijke vrijheid en vergroot die ook. Het is niks voor dictators en mensen die vastzitten in hun machtsrol. En dat is juist zo jammer. Het gaat immers om wie we echt zijn: achter het vertoon en in de stilte van de alleenheid, maar ook in de vruchten die we dragen, de woorden die we spreken, de handelingen die we verrichten.
Het gaat voor ons, en voor ieder die zich wil uiteenzetten met wie hij of zij als mens is, om de zoektocht door de woestijn van onze dagelijkse rollen en kleine maskerades naar onze integriteit, onze heelheid. Om nieuw leven, opstanding, oorspronkelijk bestaan. En noem de termen maar die ons verlangen naar echtheid en heelheid tot uitdrukking brengen. Al was het maar om in onszelf een, misschien machteloos, maar in ieder geval eerlijk antwoord te zijn op de agressie, verruwing en gebrek aan respect voor de integriteit van de naaste die ons omringen.

Die zoektocht zijn we naar mijn idee verschuldigd aan onze religieuze identiteit. Niet in eerste instantie om te zoeken naar wat er niet deugt aan de ander. Wel om te proberen te beantwoorden aan het beeld waarnaar we geschapen zijn, het woord dat in ons hart is gelegd, de naam die over ons is uitgesproken. Onder het uniform van de sterfelijkheid dragen we onsterfelijkheid en achter het mom van ons dagelijks vertoon gaat het beeld van de Eeuwige schuil.


Misschien klinkt dit voor jullie allemaal te poëtisch. Ik troost me met de gedachte dat Paulus niet anders doet in zijn brief aan de Korintiërs, wanneer hij spreekt over de overwinning op de dood en de bekleding met onsterfelijkheid. Het gaat er maar om dat we doordrongen raken van het besef dat we het Leven in ons dragen. En dat we het deelachtig worden wanneer we ons ernaar ge-dragen. Wanneer we leven in overstemming met de belofte.

Misschien mogen we de opgang naar Pasen ook wel zien als een spirituele reis. Een hernieuwde bewustwording van de mens die we mogen zijn en misschien ook wel moeten zijn. En die reis begint ermee dat we afstand nemen van de ideeën aangaande onszelf waarmee we onszelf zand in de ogen strooien, en ons de vraag stellen: “Is onze liefde groot genoeg om te leven naar de belofte?”
We hoeven ons niet te vergelijken met onze naaste. En zeker niet om te zeggen dat de ander er toch ook niet in slaagt. We kijken in de spiegel die Christus is en proberen eerlijk te zien wat zich voordoet. We leggen het masker af, want er is niemand anders die meekijkt. Het is geen social medium dat vraagt om het mooier te maken dan het is. We moeten beginnen om af te leren om op bepaalde punten iemand anders te willen zijn. Dan kunnen we leren ons zelf te worden en te groeien tot wie we kunnen zijn in het licht van ons geloof. Groeien in heelheid.


Heelheid is niet hetzelfde als perfectie. Volmaaktheid is een abstractie, geen realiteit. Onze heelheid bestaat erin dat we leven in overeenstemming met onze bedoeling, dat we worden wie we onder inwerking van Gods geest mogen zijn. Groeien in liefde voor onszelf, onze medemens en voor God. Eigenlijk ook in die volgorde. Wanneer die liefde niet in ons is, kunnen we niet goed zijn voor elkaar. We kunnen dan geen liefde geven en geen liefde ontvangen. Het evangelie maakt er geen geheim van. In een aantal vergelijkingen maakt het duidelijk dat we geen andere vruchten kunnen voortbrengen dan die in ons hart groeien. Het evangelie legt ook hier de nadruk op de daden en niet op de belijdenis. Heel samengebald in de woorden die de Heer in de mond worden gelegd: “wat noemen jullie mij: Heer, en doen niet wat ik zeg?” Wanneer we de Naam van de HEER belijden, zijn we genoodzaakt in overeenstemming met die Naam te leven. Zo niet, dan getuigen de daden tegen ons. Dat is geen oordeel, maar een consequentie.

Het is eigenlijk wel grappig dat sommige mensen denken dat ze lekker zichzelf kunnen zijn wanneer ze een neus en een rare hoed opzetten. Of wanneer zij in het buitenland uit hun dak kunnen gaan. Anders dan anders doen om jezelf te kunnen zijn.
Toch spreekt ook de Korintebrief over veranderd worden. En ook schrijft Paulus dat “vlees en bloed het koninkrijk niet kan beërven”. Wat betekent dat dan?
Het is precies die spanning van eigenheid en andersheid die elke vorm van groei kenmerkt. Wanneer we groeien veranderen we, maar wel als onszelf.

Onze identiteit is niet de fictie van onze individuele eigenheid, maar de relationaliteit van ik en de ander. Door de ander worden we ons zelf. In Christus word ik wie ik ben, ben ik vrij om mezelf te zijn en te worden. In Hem leren we om onszelf los te laten om ons zelf te vinden. Dit paradoxale vinden we in alle grote spirituele stromingen. Jezus doet het aan het kruis, waar Hij zijn leven loslaat om de Losser te zijn van ons leven: het loslaten van jezelf om te worden wie je bent in extremo. Door zijn leven te geven, vervult Hij het en wordt Hij wie Hij is voor ons.

Voor ons zal dat minder dramatisch zijn. Maar wanneer we onszelf niet definiëren in de geslotenheid van het eigen ik, maar in relatie, en onze identiteit als gemeenschap, zijn we al een heel eind op weg. Naarmate we de ander meer toelaten in ons leven, worden we meer onszelf. Dat is de ver-andering. Merkwaardig, nietwaar? Maar, zoals Paulus schrijft: ‘’het is een geheimenis”. Maar niet een geheimenis die verborgen is, maar één die geopenbaard is. 

De groei in heelheid van ons mensen, zal ook de wereld in heelheid doen groeien. Onze menswording is ook de humanisering van onze wereld. Daarom blijven we geloven in de belofte van het Koninkrijk, dat onze wereld en ons handelen relativeert en in het perspectief van hoop en verwachting plaatst. Ondanks alles en toch.

We spreken dit “en toch” uit in een gebroken wereld en we proberen serieus ernaar te leven. Niet omdat we zeker zijn van de overwinning op dood en verderf, maar omdat we geloven dat er in de wereld een diep verlangen is naar heelheid en vrede. En ook omdat we onszelf zouden verloochenen indien we niet aan ons geloof dat wij voor het leven geschapen zijn, zouden beantwoorden. En wanneer wij niet onze roeping tot menswording zouden volgen. Amen.

 top

 

Overweging 20 februari 2022
onvoorwaardelijke goedheid

Lezingen: Genesis 45, 3-11.15; 1Korintiërs 15, 35-49; Lukas 6, 27-38; ps 37, 1-11.
In de koopman van Venetië, een toneelstuk van Shakespeare, leent een handelaar een aanzienlijke som van een geldschieter om een vriend te helpen, met als onderpand een pond van zijn eigen vlees. Door pech met zijn vrachtschepen kan hij de som niet op de vervaldatum terugbetalen en de zaak komt voor het gerecht. De verloofde van de vriend treedt daarbij, vermomd als een geleerde jonge advocaat uit Padua, op ten behoeve van de in financiële problemen geraakte handelaar. Zij gaat in gesprek met de eiser die natuurlijk formeel in zijn recht staat om het onderpand op te eisen. Zij doet een beroep op barmhartigheid en zegt daarover: “de barmhartigheid daalt als een zachte regen uit de hemel neer. Het zegent degene die barmhartigheid bewijst en die het ontvangt. Het is de machtigste eigenschap van de machtige en het siert een koning meer dan zijn kroon. De scepter van zijn macht rust in zijn hand, maar de barmhartigheid troont in zijn hart. Het is een goddelijke eigenschap en de aardse macht lijkt nergens meer op die van God dan wanneer gerechtigheid getemperd wordt door barmhartigheid” (4e akte, scene I).

Gerechtigheid en barmhartigheid; de letter van de wet en de geest van de wet; de codex van de wet en de wet van de liefde (maior lex amor). Deze begrippen staan niet per se tegenover elkaar, maar er is wel degelijk een verschil. Je kunt in je recht staan om iets te doen, bijvoorbeeld een schuld opeisen, maar het toch niet uitvoeren doordat je andere aspecten laat prevaleren. Bijvoorbeeld omdat je een alleenstaande moeder met twee kindjes niet verder in de problemen wilt brengen. Hoe meer macht een persoon of instituut heeft, hoe alerter deze moeten zijn dat anderen daar niet het slachtoffer van worden. Dit geldt temeer waar de macht institutioneel en onpersoonlijk is en geen concreet tegenover van vlees en bloed heeft.

Waar het precies staat weet ik niet, maar ik herinner me een klein rabbijns gesprek. “Je weet dat de aanwezigheid van God rust in het heilige van de tempel. Wat doet God daar? Hij bidt voortdurend. En wat bidt hij dan? Hij bidt dat zijn barmhartigheid het altijd mag winnen van zijn gerechtigheid.” En zo leren we God ook kennen in de verhalen van de Schrift. De Bijbel spreekt over God naar analogie van menselijke gedragingen en emoties. Op die manier kan God terecht boos zijn wanneer het volk zich afkeert van het verbond. Maar telkens weer keert God zich van zijn gerechtvaardigde toorn af om zijn volk tegemoet te komen. En dat heeft van doen met zijn trouw. God houdt niet alleen van zijn kinderen, maar lijdt er ook aan, zou je kunnen zeggen. Hoe menselijk is dat?!

We kunnen niet anders dan in menselijke termen over God spreken. Ons beperkte vermogen tot het goede vinden we terug in Gods liefde en trouw. Er is in ons kennelijk een weten van hoe het zou moeten zijn en een verlangen ernaar. Dit weten en verlangen vormen de voorwaarde voor ons gevoel voor heelheid. We voelen ons immers niet goed en niet heel wanneer we niet het juiste doen en niet handelen in overeenstemming met wie we zijn en verlangen te zijn. En die ervaring brengen we in in de relatie met God. De barmhartigheid vloeit voort uit de erkenning dat wij allen lijden onder ons tekort en allen verlangen naar heelheid.

Het ervaren van barmhartigheid is het dankbare gevoel iets te ontvangen wat je niet verdient, wat geen verdienste is, maar gratis, genadegave. Dat je het als mens waard bent. Het is een daad van respect. Geen genadebrood, want dat is onderdrukkende weldadigheid. Het is een gave die je als mens intact laat of juist in heelheid herstelt. Het rust niet zozeer op grootmoedigheid, maar eerder op mededogen en oprechte naastenliefde. Het betonen ervan luistert nauw en vraagt fijngevoeligheid.


Dat komt heel mooi naar voren in de eerste lezing uit het boek genesis. We kennen waarschijnlijk allemaal wel het verhaal. Josef, de zoon van Jakob en Rachel, wekt de jaloezie van zijn halfbroers. Toen zij eens kudden weidden van hun vader en Josef hen kwam bezoeken, gooiden ze hem in een put en verkochten hem aan een karavaan op weg naar Egypte. Daar komt Josef uiteindelijk aan het hof van farao terecht en wordt daar een soort onderkoning.

Wanneer zijn broers jaren later door hongersnood gedreven bij hem komen, zonder te weten dat hij het is, neemt hij geen wraak. Ook al zou hij daarop misschien best wel recht hebben. Wel stelt hij hen op de proef in hun liefde voor zijn vader en voor Benjamin, het nakomertje van Rachel en Jakob. Maar hij houdt hen niet in schuldgevoel gevangen, door hen op hun vroegere daden te wijzen. Hij interpreteert het voor hen als deel van het plan van God, zodat hij zijn vader en zijn broers en familie van hongersnood kan redden. Hij toont barmhartigheid en is alleen maar blij dat te kunnen doen. Hij laat genade voor recht gelden.


Dit is ook het geval in het tekstgedeelte van de Korintebrief. Het is voornamelijk een verdediging van de verrijzenis, maar daaronder ook heilsaanzegging. In het begin van het hoofdstuk vinden we een minigeloofsbelijdenis: “Christus is voor onze zonden gestorven, zoals in de schriften staat. Hij is begraven en op de derde dag opgewekt, zoals in de schriften staat en hij is verschenen aan de leerlingen”. Het geloof in die boodschap is onze redding, volgens Paulus. En die redding, door Christus bewerkt, is onze opstanding ten leven. Het aardse en sterfelijke wordt getransformeerd in het onsterfelijke. Dat wat geschapen is en aards, wordt geestelijk en hemels, door het geloof. Elders heet het: “wij zijn dood door de zonde, maar levend door de genade”.
Ondanks alles wordt ons geschonken waartoe we geschapen zijn: het leven, en wel in overvloed. Geen verdienste, maar gave.

In het evangelie doorbreekt Jezus uitdrukkelijk het model van de vergeldende gerechtigheid. Dat blijkt uit de voorbeelden die Lukas geeft: zegen voor zegen en vloek voor vloek, een klap voor een klap, een kleed voor een kleed, vergoeding voor diefstal, een cadeau voor een cadeau, liefde voor liefde. Een soort handelsevenwicht. Maar dat verandert niets aan de werkelijkheid en is niet in overeenstemming met de geest van Gods liefde. Bij Jezus maakt het ontvangen plaats voor geven, het lijden voor verdragen en wraak voor liefde. Onvoorwaardelijk. Ons gedrag moet niet afhankelijk zijn van het gedrag van de ander, niet dat gedrag spiegelen. De referentie voor ons leven is niet het gedrag van de ander, maar zijn/ haar/hen’s nood aan heelheid en bevrijding geeft richting en invulling aan ons handelen. Wij leven naar de wet van de liefde, door de wet van de liefde.
Ook al vinden we altijd wel argumenten en aanleidingen om het anders te doen. En dat kan, en mag misschien ook wel, als we maar beseffen dat het uiteindelijk geen leven schept.


In relatie tot de gave van de tien richtingwijzers ten leven wordt gezegd bij monde van de Eeuwige: “weest heilig, want ik de Heer uw God ben heilig”, als het ware een zeer verkorte weergave van de tien geboden. Het is een aansporing om ons leven te verbinden met God en om in ons leven god voor ogen te houden bij alles wat we doen. In dit samenvattende gebod lezen we dat de bijzondere kwaliteit van God vertegenwoordigd moet worden in het volk van God. Dat is niet zozeer omwille van God zelf, maar omwille van het leven van de wereld. 
In het evangelie horen we een vergelijkbare aansporing: “Weest barmhartig, zoals jullie Vader barmhartig is”. Ook hier is barmhartigheid een eigenschap van God die in mensen gestalte moet krijgen, wil er sprake zijn van menswaardig leven. We hebben al het een en ander verduidelijkt en omschreven met betrekking tot de werking van het begrip. Ik voeg er graag nog wat aan toe ter verheldering. Het is niet om in de moeilijkheden van vertaling te duiken, maar om duidelijk te maken wat de breedte van het barmhartigheidsbegrip is, een soort wolk van begrippen. De oude joodse griekse vertaling duidt ermee aan: de koesterende bescherming van God als die van de moederschoot, de genade van God die kwijtspraak verleent op grond van mededogen, de omkeer van God die afziet van zijn toorn en straf, het kennen van God dat een intiem innig kennen van ons inhoudt. En dit zegt iets over de inhoud van Gods barmhartigheid. Tot die barmhartigheid zijn wij geroepen jegens elkaar.

In plaats van elkaar voor elke daad de rekening te presenteren, schelden wij schulden kwijt, stellen naastenliefde voor vergelding, mededogen voor haat. Je zou kunnen zeggen: waar mensen elkaar barmhartigheid bewijzen komt God in de wereld. En daarmee leven voor allen. Amen.

 top

Overweging 13 februari 2022 
zalig is de mens die…
Lezingen: Jeremia 17, 5-10; 1Korintiërs 15, 12-20; Lukas 6, 17-26; psalm 1.

Op de goederentermijnmarkt van het leven vormen liefde en geluk belangrijke waarden. Iedereen streeft ernaar en zij gaan schuil achter vele gedaanten. Ze zijn kostbaar en kwetsbaar, moeilijk te verwerven en vluchtig, ongrijpbaar. Vaak wordt geluk verbonden met en afhankelijk gemaakt van bepaalde omstandigheden.
“Wanneer ik eenmaal 18 ben, zal ik gelukkig zijn. Als ik maar een partner had, dan. Wanneer ik meer geld zou hebben, als ik mijn bul heb, als mijn kinderen goed terecht zijn gekomen, als ik maar niet zo’n pijn zou hebben.” Dat maakt ons geluk voorwaardelijk verbonden aan externe omstandigheden. Bovendien omstandigheden die we vaak niet in de hand hebben, of die niet voldoende verbonden zijn met ons innerlijk. Geluk is echter eerder een wijze van zijn dan van omstandigheid. Waarbij meteen gezegd moet worden dat er ontegenzeggelijk levensomstandigheden zijn die buitengewoon zwaar zijn en die de gerustheid en het vertrouwen die toch ook met geluk van doen hebben, zeer bemoeilijken.
Menselijk geluk mag niet zo geïdealiseerd en losgezongen van het concrete leven worden dat het onhaalbaar is en niets meer voorstelt. Geluk is maar geluk wanneer het in de concrete omstandigheden van ons bestaan ervaarbaar is. Het is natuurlijk wel van belang om te begrijpen wat we onder geluk verstaan. Het heeft in ieder geval te maken met innerlijkheid, bestendigheid en perspectief.


We lezen veel teksten met betrekking tot geluk en zegen in deze viering. Jeremia, psalm 1, Lukas en op zijn eigen wijze ook de eerste Korintebrief.
Bij Jeremia horen we een vloek en een zegen, een zonder twijfel krachtige tegenstelling, gekoppeld aan respectievelijk het vertrouwen op mensen en het vertrouwen op God. Gelukkig is de tegenstelling niet zo absoluut. Er staat immers “die steunt op een schepsel (dat is: een maaksel van God) en zich afkeert van God”. De tegenstelling is dus eerder tussen degene die zijn vertrouwen stelt op wat door God gemaakt is en niet op God zelf en die zich juist afkeert van de eeuwige.
Niet zelden worden we zo verblind door de geschapen en materiële dingen dat we vergeten van wie deze afkomstig zijn. We vertrouwen vaak op onze eigen autonomie en verworvenheden en vergeten daarin de gever van alle goeds.
Met een variant op Augustinus zeg ik: “we kunnen maar werkelijk genieten van de mensen en dingen die ons geschonken zijn, wanneer we  deze in God genieten. Anders gebruiken we hen alleen maar ten eigen bate”.
De mens die op de HEER vertrouwt en zich in hem geborgen weet, is vruchtbaar met betrekking tot het leven en geniet van de geschonken werkelijkheid zonder die toe te eigenen en aan te tasten.


In tegenstelling tot de andere teksten spreekt Jeremia van vloek en zegen, en niet van geluk, perspectief en wee. Het betreft bij de profeet een godsspraak, vloek en zegen rusten in Gods hand. Dat betekent dat genade toezeggen en vervloeken niet aan mensen toekomt. Het oordeel over elkaar komt niet ons toe. Anderzijds zullen we ook niet zo gemakkelijk uit de voeten kunnen met een God die vervloekt en zegent. En ook niet met een mensbeeld dat als was in de handen van de Eeuwige is. Liever horen we een uitspraak zoals dat de weg van de rechtvaardige uitloopt op het leven, maar dat de weg van de onrechtvaardige uitloopt op de dood. Dat klinkt misschien ook als een vloek, maar het is eerder de consequentie van het eigen handelen waarin de mens een keuze heeft. Zoals in de uitspraak met betrekking tot de geboden: “zie ik houd u voor de weg ten leven en die van de dood”. Het is aan ons de weg van het leven te gaan. Daarbij gesteund door de zegen die met die weg verbonden is.


In de tekst van psalm 1 en van Lukas wordt het woord ‘gelukkig’ gebruikt. De oudere benoeming is zalig. De verschillende vertalingen gebruiken die soms naast elkaar. ‘Zalig’ komt ons ouderwets voor en weten we niet goed te duiden, behalve dan met betrekking tot bepaalde zintuigelijke sensaties. En dat wordt niet bedoeld. ‘Gelukkig’ heeft het voordeel van een grotere nabijheid aan ons taalgebruik, maar het nadeel dat het een gevoel aanduidt dat ook niet bedoeld wordt.
Het woord dat in de teksten gebruikt wordt heeft van doen met de ervaring op de goede weg te zitten, op een goede plek te zijn, perspectief en toekomst hebben. Met de ervaring van je heel en op je plaats te voelen, in verbondenheid met God en mensen. Ook al wordt het vertaald met gelukkig of zalig, is de betekenis die van heelheid, de ervaring van goedheid ondanks alles.

Zo kunnen we de zaligsprekingen van de Bergrede verstaan als het aanzeggen van toekomst en heelheid aan gebroken mensen zonder uitzicht. In Lukas vinden we, zoals in Jeremia een tegenstelling van ‘gelukkig’ en ‘wee’. Die vinden we niet in de Bergrede.
De betreffende toespraak komt in het evangelie nadat Jezus de berg is opgegaan om te bidden en na zijn gebed een aantal van zijn leerlingen als apostelen aan te stellen. Mensen die uit zijn naam zullen gaan optreden. Na met hen de berg afgedaald te zijn spreekt hij op de vlakte de menigte van volgelingen toe. Een vermoedelijk bont gezelschap van heil- en gelukzoekers. De Bergrede verkondigt in zijn algemeenheid aan de armen, verdrukten en zomeer. De Lukastekst richt uitdrukkelijk tot de toehoorders. “Gelukkig zijn jullie…”. Zo ook in de ‘wee’-uitspraken. De toehoorders worden in hun eigen omstandigheid aangesproken.

Het lijkt erop dat er een tegenstelling en daarmee ook een tweedeling wordt geschapen tussen degenen die gelukkig geprezen worden en die wee wordt aangezegd. De armen, treurenden en gemarginaliseerden tegenover de rijken en succesvollen. We kunnen dit alleen verstaan wanneer de eerste groep in de oprechte hoop op verlossing leeft en de anderen alleen voor zichzelf leven en voor het aanzien dat zij genieten. Als mensen die God uit het oog hebben verloren. Of als mensen die ten onrechte denken dat de armen buiten het gelaat van God leven en de succesrijken onder Gods begunstiging.
In die zin breekt Jezus met een gangbaar geloof dat welvaart een teken van Gods begenadiging is en armoede een straf. Zo zal degene die op zijn succes en bezit vertrouwt (en, zie Jeremia, zich afwendt van God en zijn medemens) pijnlijk de betrekkelijkheid daarvan ervaren. Het ‘oi’ (de pijn en het wee) van de onbestendigheid van het menselijk lot.


Uiteindelijk gaat het niet om armoede of rijkdom, in de meest uitgebreide materiële en geestelijke betekenis daarvan. Wanneer het Godsrijk alleen maar een omkering van de situatie zou zijn, waarin rijken bedelaars en bedelaars rijken worden, is er geen sprake van het Godsrijk. Het messiaanse rijk is nu juist het beeld dat allen tot recht komen en allen zich bekeren tot een leven in verbondenheid met God en elkaar. Het is de voltooiing van de schepping en daarmee ook van de menswording. De ultieme sabbat, als visioen van een gerustheid van onbedreigd leven en van duurzame vrede, ongebroken sjaloom.

De geschetste tegenstelling in de tekst van Lukas heeft de bedoeling om de toehoorders te troosten wanneer zij troost en bemoediging van node hebben en te vermanen wanneer hun levenswijze en levensinrichting hen verder van God en medemens brengen. De belofte kan ons immers ook ontglippen.

De zaligsprekingen en het aanzeggen van toekomst zijn erop gericht om ons te mobiliseren met betrekking tot onze eigen verantwoordelijkheid. Voor onze part of the deal, zijnde het verbond. We hebben dan misschien met betrekking tot de vervulling van het verbond geen resultaatverplichting, maar toch wel een inspanningsverplichting.
Dat is een toeleg op een  leven in geloof en vertrouwen in de belofte van God en in hetgeen in de opstanding als levensmetafoor is geopenbaard in Christus. Het is ook een leven in hechte innerlijke verbondenheid met God. Niet omdat we God begrijpen, maar omdat we weten dat we zonder die verbondenheid, ondanks alle twijfels en perioden van verwijdering, niet echt kunnen leven. Die overtuiging en het verlangen naar vervulling brengen ons in verbinding met allen die zoeken en verlangen, met hen die in nood van welke aard dan ook verkeren. Mensen voor wie wij een medemens kunnen zijn wanneer wij in hun nood onze eigen nood willen herkennen. Zo gaan we als gelukkige en zaliggesproken mensen de weg van het leven. Amen.
 top

Overweging 6 februari 2022 

in de boot genomen 

Lezingen: Jesaja 6, 1-8;1Korintiërs 15, 1-11; Lucas 5, 1-11.
Het evangeliegedeelte van vandaag is een soort drieluik. Jezus die in een bootje onderricht geeft, de wonderbaarlijke visvangst en de roeping door Jezus van de vissers. De aandacht wordt getrokken door wat het meeste ontzag inboezemt, het middenpaneel met die enorme vangst. Maar de betekenis ervan wordt gegeven door de zijpanelen.
Het eigenlijke wonder ligt dus misschien wel ergens anders. Wanneer zij terug aan wal komen, wordt er immers met geen woord meer over de vangst gerept. Integendeel, zij kijken er niet meer naar om, zij laten alles achter en volgen Jezus. Maar tegen Simon in het bijzonder wordt gezegd dat hij voortaan visser van mensen zal zijn.
Dat het in de tekst van Lukas om iets anders gaat dan om het wonder van de vangst, hebben de samenstellers van het lectionarium ook goed begrepen. We lezen drie verhalen die een gemeenschappelijk kenmerk hebben. In elk van de drie is sprake van een wonderlijke gebeurtenis die betrekking heeft op een persoon die een roeping ontvangt en bij alle drie de personen zien we een vergelijkbare reactie.

In het eerste verhaal lezen we over de roeping van Jesaja tot profeet. In een visioen ziet hij de Eeuwige op een troon, omringd door serafijnen. Hij wordt door ontzag bevangen en beseft dat hij een mens is met onreine lippen. Dit gegeven loopt al vooruit op zijn roeping tot profeet. Een profeet wordt immers verondersteld de woorden en bedoelingen van de Heer zuiver over te brengen op het volk. Zijn lippen worden aangeraakt door een engel van de Heer en hij wordt gereinigd. Dit geeft hem het vertrouwen om op de uitnodiging van God in te gaan. Hij wordt een groot profeet.

In de tweede lezing is Paulus aan het woord. In eerste instantie lijkt het erop dat hij zichzelf nogal sterk poneert. Toch is dat niet zo. Ook hij is als leraar van de volken een profetisch en geïnspireerd mens. Hij ontleent zijn gezag niet aan zichzelf, maar aan degene door wie hij geroepen is. Alles wat hij verkondigt, heeft hij van overlevering  ontvangen. Hij vertelt hoe Christus na zijn verrijzenis verschenen is aan Kefas, dat is Petrus. Aan de leerlingen en apostelen, en als laatste aan hem, de christenvervolger. Zijn bekering op de weg naar Damascus, als een blikseminslag. Door de ontmoeting met de Heer wordt Paulus totaal van zijn stuk gebracht. In de tekst hier noemt hij zich de geringste van de apostelen. Desondanks verkondigt hij het evangelie. Alleen door Gods genade is hij wat hij is. Niet hij predikt, maar de genade in hem. Dat laat geen ruimte voor valse bescheidenheid, net zomin als de roeping van Jesaja hem ruimte laat voor alleen maar aangename woorden. Beiden zeggen wat gezegd moet worden. Niet op eigen gezag, maar op het gezag van de Heer zelf die door zijn Geest in hen werkzaam is. Zo is Paulus een pilaar van het christendom geworden.

In de evangelietekst is het Simon, de latere Petrus, die door de enorme vangst ineens beseft wie hij eigenlijk in zijn boot heeft. En die gebeurtenis is tegelijkertijd de metafoor voor de opdracht die bij zijn roeping hoort. Ook hij wordt in eerste instantie overdonderd en geconfronteerd met wie hij in zijn eigen ogen is. Het “ga weg van mij” van Simon is echter precies de opening waardoor Christus hem nabij komt. Zijn verdeemoediging opent de mogelijkheid voor zijn roeping en taak. Om mensen in geloof bijeen te brengen en te behouden. De rots waarop Christus zijn kerk wil bouwen.

Drie mensen die van zichzelf helemaal niet zo’n hoge pet op hebben. Die eerder onzeker zijn en zich niet in staat voelen te doen wat van hen gevraagd wordt. En dat is nu juist zo bemoedigend voor ons. Het betreft niet mensen die geroepen zijn tot hun taak omdat ze zo perfect waren. Op het moment van hun roeping hadden ze zich helemaal nog niet ontwikkeld tot hun latere statuur. Zij worden maar wie ze zijn doordat zij zich openen voor het onverwachte en het onbekende. Zij blijven niet opgesloten in hun opvatting omtrent zichzelf,  maar laten zich, onzeker en wel, openen voor wat zij kunnen zijn. Niet op eigen kracht, maar door Gods genade.

Van deze verhalen kunnen we een aantal dingen opsteken:
De ontmoeting met God, met Christus en de Schrift, is ook altijd een confrontatie met jezelf. Het is als een spiegel.
Door die ontmoeting kijk je met andere ogen naar jezelf. We herkennen dat vast wel. Je tienerdochter (kleindochter) ligt in haar oudste kleren op de bank en er wordt gebeld. Die leuke jongen uit de klas staat voor de deur. Paniek. Wat goed genoeg was voor de huiselijke kring ziet er ineens totaal anders uit.
Bij Jesaja zie je hetzelfde gebeuren. Onder de blik van God ziet hij zich ineens als iemand met onreine lippen. Paulus als de vervolger en het misbaksel. Petrus als een zondig mens. Hun vanzelfsprekende rol van huisvader en  ambachtsman, van geleerde en van visser wordt door de ontmoeting met God opengebroken. Door deze manier van met andere ogen naar zichzelf kijken zien zij in de eerste plaats hun beperkingen. Zij zien niet in zichzelf wat God in hen ziet, maar door die andere blik wordt hun eigenbeeld opengebroken. Dit geeft de mogelijkheid voor een nieuw zicht op hun werkelijkheid en een nieuw inzicht in henzelf.

Daarnaast laten de verhalen ons zien dat God echte mensen roept. Hij heeft mensen nodig van vlees en bloed. Met hun makken en hun mogelijkheden. Eerder in deze brief aan de gelovigen in Korinthe schrijft Paulus: “denk eens aan jullie roeping, niet velen waren wijs, niet velen machtig of van hoge afkomst”. Als er alleen voorname, wijze en machtige mensen geroepen zouden zijn, gaan de verhalen niet over ons. Terwijl de roepingsverhalen juist wel ook over ons gaan en moeten gaan. Wij worden aangesproken en geroepen. Het gaat vandaag om ons antwoord. Wat zeggen wij in de ontmoeting met de Heer? Zonder onze inzet en zonder ons geloof in de blijde boodschap valt het Woord van de Eeuwige stil. Wordt het in onze samenleving niet meer gehoord. Klinkt het niet langer in de gemeenschap van mensen. Om ons een liefdevolle, maar ook kritische spiegel voor te houden. Niet om ons te onderdrukken en klein te houden, maar om ons te doen groeien tot de mens die we kunnen zijn, vol van geest en waarheid.

En er is nog een derde aspect:
Wanneer Augustinus het evangelieverhaal zou lezen, zou hij daar een mooie uitleg aan geven. Ik denk ongeveer als volgt.
Het bootje waar Jezus in gaat zitten is de kerk die op het water van de wereldgeschiedenis met al zijn wisselingen en onzekerheden drijft. Het is in de ruimte van de kerk dat Christus zijn boodschap verkondigt. En vanuit de kerk klinkt het voor ieder die horen wil. Maar om de boodschap vruchtbaar te laten zijn moet je niet aan de oppervlakte blijven. Je moet het diepe in durven gaan. Waar de leerlingen zelf niet in staat zijn om vruchtbaar en succesvol te zijn, lukt hun dat wel met de aanwezigheid van Christus in hun midden en ook alleen maar dankzij die aanwezigheid. Zonder Hem tasten zij in het duister, de nacht, maar met Hem is het dag geworden en zien zij helder. Christus onthult voor hen mogelijkheden die zij zelf niet waarnemen.  Zo kan het woord dat Christus tot hen spreekt overvloedig vrucht dragen.
Jezus ziet meer in Simon dan hijzelf ziet. Onder de oppervlakte van de stamelende visser ziet Jezus de rots waarop hij zijn kerk wil bouwen. Niet eens zo’n super solide rots, maar een die wankelt en soms verraderlijk blijkt. Geen perfecte rots, maar wel goed genoeg, juist in zijn imperfectie. Het is een menselijke rots. God is niet voor niets mens geworden  in Christus. Dit besef nodigt ons uit om anders naar onze medemensen te kijken. Namelijk als mensen waarin God tot uitdrukking wil komen. Als mensen waarover altijd meer te zeggen valt dan wat aan de oppervlakte zichtbaar is. Het nodigt ons uit om met de ogen van Jezus naar onze naasten te kijken. En dan zien we andere dingen!

En dat geldt ook voor onze houding ten opzichte van onszelf. Niet zelden denken we dat we niet goed genoeg zijn voor God. Onzin! De hemel verheugt zich over iedere zondaar die zich bekeert, staat geschreven, meer dan over 99 rechtvaardigen die, ogenschijnlijk, geen bekering nodig hebben. Dat wil overigens niet zeggen dat we alleen maar zondaars zijn. We zijn mensen, en dat is goed genoeg. Mensen die mogen groeien in menselijkheid.
Als leerlingen van Jezus worden wij uitgedaagd om onder de oppervlakte te kijken. Naar dieper water te varen, om zo te zeggen, en onder de oppervlakte van onze persoonlijke en gezamenlijke werkelijkheid de mogelijkheden van hoop en toekomst te zien. Om voorbij de uitzichtloosheid nieuw perspectief te zien. Zelfs om heilstekenen te zien in de dieptestructuur van ons bestaan, zodat ons leven niet vergeefs en zinloos is.
Ik denk dat dat zowat het moeilijkste is om als mens te doen. Dat lukt ons ook niet wanneer we alleen maar met onze eigen ogen naar ons mensenbestaan kijken. Maar wel wanneer we ons leven in het licht van Christus en diens profetische belofte bezien. Hij immers heeft ons bestaan opengebroken naar nieuwe en onbekende mogelijkheden. Zijn liefde voor ons laat ons groeien tot de volheid van de Christus, de nieuwe mens. Amen.

 top


Overweging 30 januari 2022

binnenkomen in de tempel

Lezingen:   Maleachi 3, 1-4; Hebreeën 2, 14-18; Lucas 2, 22- 38.
Een vader en een moeder met hun eerstgeboren kindje in de tempel, twee duiven, een tot tranen geroerde oude man en een vrouw op hoge leeftijd die de belofte verkondigt die dit jonge leven inhoudt. Allen vertegenwoordigen zij de hoop en de verwachting van een volk dat toekomst en leven verlangt.
Niet zoveel anders dan wij zelf die, onmachtig als wij zijn, kijken naar de ontwikkelingen in de wereld en naar het politieke bedrijf, de groeiende agressie en tweedeling. En al helemaal niet anders dan de mensen die zich aan de verkeerde zijde van onze samenleving bevinden, en de velen die met de moed der wanhoop naar een beter bestaan zoeken, soms op duizenden kilometers van hun geboortegrond, gedwongen om hun lot in handen van veelal malafide traffickers te leggen. De boodschap van heil is voor hen die de pijn van het leven voelen en in hun hart het verlangen naar vervulling.

Als menselijk gebeuren is de scene van het evangelie al mooi, maar voor de gelovige verstaander biedt het verhaal meer. De vreugde van Simeon is meer dan de ontroering van een grootvader en de vervoering van Hanna is de kroon op de toewijding van een lang kinderloos leven in dienst van de tempel. Voor beiden is het de vervulling van een wachten, een wachten op Hem die de vertroosting en de verlossing is. In hen en over hen heen verwijst het verhaal naar de geschiedenis van het verbondsvolk Israel, het theologische Israel, niet het staatkundige Israel.
Het hele verhaal staat in het teken van de geschiedenis van de belofte die God en zijn volk aan elkaar bindt. Simeon en Hanna leven dagelijks in het bewustzijn van die belofte en richten er hun leven op in, door rechtvaardig, vroom, toegewijd en profetisch te leven. Dat wil zeggen dat zij in hun dagelijks leven daadwerkelijk naar God verwijzen en naar de vervulling van zijn belofte. In hun toewijding zijn zij een levend teken ervan.
Onze lezing begint met: ‘toen de dagen van hun reiniging volgens de wet van Mozes vervuld waren, brachten zij, namelijk Jozef en Maria, Jezus naar Jeruzalem om hem aan de Heer voor te stellen’, of aan te bieden.

Het gebod met betrekking tot reiniging betreft met name de moeder. Sommigen kennen het misschien nog wel als de kerkgang. In de Joodse wet, zo staat het in Leviticus 12, 1-8, is een vrouw na de bevalling van een mannelijk kind zeven dagen onrein, op de achtste dag wordt het kind besneden. Daarna is een periode van 33 dagen van reiniging en op de veertigste dag is de vrouw weer rein. Na de geboorte van een meisje is dat respectievelijk veertien dagen en 66 dagen. Mijn excuses voor het impliciete seksisme in de Schrift. Ook de feministische verklaring houdt de ongelijke waardering voor de geboorte van een jongen en een meisje.
Voor het reinigingsritueel biedt zij de priester een eenjarig lam aan, of wanneer zij dat niet kan betalen twee tortels of twee duiven als offer. Na de periode van de tempel en het verdwijnen van het offerritueel  is er de verplichting van een ritueel bad op de veertigste dag. Dit kan bij elke synagoge. Na de verwoesting van de tempel zijn er geen offers en geen priesters meer. Blijkens het tempelritueel in ons verhaal van offer en reiniging is onze tekst van Lucas zo geschreven dat het dateert van voor de verwoesting van de tempel in het jaar 70 door Titus. Wat niet betekent dat de tekst ook zo te dateren is. Dat is namelijk niet het geval.


Jozef en Maria brengen Jezus naar Jeruzalem om hem aan de Heer op te dragen. Daarmee vervullen zij een ongelofelijk belangrijk gebod dat verbonden is met de meest dramatische gebeurtenis uit het vroege leven van het volk Israël. Elke eerstgeborene, wanneer het na een maand levensvatbaar blijkt, moet opgedragen worden aan de Heer. Dit gaat terug op het begin van de uittocht uit Egypte. De bevrijding van het volk uit het slavenhuis is niet zonder slag of stoot gegaan. Het kostte heel wat om farao te overtuigen om de Israëlieten te laten gaan. Misoogsten, ondrinkbaar water, muggen- en sprinkhanenplagen, de pest. En tenslotte de dood van alle eerstgeborenen. “Er was geen huis zonder dode” staat in Exodus 12,30. Wat een prijs voor bevrijding! Er zijn conflicten in de wereld waarbij deze prijs nog steeds betaald wordt
Het bloed van de eerstgeborenen van Egypte, vormt een ereschuld voor Israël en een blijvende herinnering aan de prijs die voor de vrijheid is betaald. Wij doen er goed aan dat te beseffen met betrekking tot onze bevrijding en de kostbaarheid van de vrijheid waarin wij mogen leven.


De Heer zegt al voor de uittocht, in hoofdstuk 13 van Exodus, “Wijd alle eerstgeborenen aan Mij; alles wat bij de Israëlieten de moederschoot opent, mens of dier, behoort Mij toe”. En verderop staat: “En als uw kind u later vraagt wat dit betekent, dan moet u zeggen: ‘De Heer heeft ons met krachtige hand uit Egypte geleid en toen farao halsstarrig was heeft Hij hem geslagen in de eerstgeborenen. Daarom koop ik al het eerstgeborene van het mannelijk geslacht vrij’”. Dit is een instelling en gedachtenis voor alle generaties. Om te gedenken dat hun vrijheid gekocht is met het bloed van de eerstgeborenen van het volk dat hen onderdrukte. De eerstgeborenen die het kostbaar teken zijn, ook voor Israël en voor alle ouders waar ook ter wereld, van de voortgang der generaties en van toekomst.
Wat in het verhaal van Lukas gebeurt is een Pesachgedachtenis. Dit vindt plaats in Jeruzalem, plek van dood en doorgang van de Heer die hier als kind aan God wordt opgedragen. En die als eerstgeborene zijn bloed zal vergieten voor de bevrijding van zijn Godsvolk. Het gebeurt in de tempel, waarvan Hij zelf het teken is, de tempel als beeld van de terugkeer, de thuiskomst, de vereniging met God, het einde van ballingschap. Zo rijk aan betekenis is de tekst.


De politieke omstandigheden van Israël waren vanaf de jaren veertig verre van gunstig. Er waren conflicten tussen de verschillende facties binnen het eigen volk. De militante vleugel van de Zeloten pleegde aanslagen op  openlijk gematigde en tot samenwerking met de bezetter geneigde leiders. De belastingdruk was hoog. De onvrede onder het volk nam toe evenals het verlangen naar bevrijding.
In deze hele concrete setting laat Lukas Simeon getuigen van de vervulling van de hoop. Het is voor ons moeilijk te beseffen wat dat betekent. Alsof je midden in de ellende van een uitzichtloos bestaan zou zeggen: “nu hebben mijn ogen het licht gezien. Nu zie ik redding en perspectief. Nu komt het goed”. Er komt licht, de zon van een nieuwe dag.
In die zin mogen we de ervaring van Simeon bij het zien van Jezus begrijpen. Ineens zag hij de Messias, de hoop van Israël, voor zich. Het licht van de Messias komt in de tempel. Hij die de nieuwe tempel bouwt en die het, door onrecht en geweld, verloren licht van de schepping weer in de wereld brengt.
Want dat is wat de Messias doet. De wereld aan het licht brengen en licht aan de wereld schenken. Een nieuwe Thora verkondigen, dat wil zeggen de geest en essentie van Gods wet onderwijzen en voorleven. Dat maakt Hem Licht der wereld en Leraar van Thora.   
En Hanna, de goede en trouwe Hanna, vertelt het aan ieder het maar horen wil, aan allen die de verlossing van Israël verwachten.

Het menselijke moment van twee mensen die naar de wet hun kind opdragen en een offer tot reiniging brengen, wordt geplaatst in de bevrijdingsgeschiedenis van God met zijn volk dat tegelijk zich opent naar alle volken. Gods heil en bevrijding voor Israël is een belofte voor heel de mensenwereld.


Net als die van Simeon zijn onze ogen oud. Dat wil zeggen: zij zijn oud geworden en moe  door het zien van te veel ellende en onrecht. Kunnen we nog wel tekenen van hoop zien? Zien wij nog licht? We moeten het blijkens het verhaal niet te ver zoeken. Maar in het kleine dat ons in de schoot valt. Misschien drukt God zich wel juist daarin uit, in het kleine hoopvolle, temidden van de grote puinhoop die wij ervan maken. Het kan zomaar gebeuren. Luister maar naar Maleachi: “plotseling zal dan de Heer in zijn heiligdom binnentreden, de Heer die gij zoekt, de bode van het verbond, naar wie gij met vreugde uitziet”.

We moeten ons verlangen niet opgeven. Ons verlangen blijft speuren naar tekenen van hoop in onze wereld.  Wanneer we als Simeon rechtvaardig leven in verbondenheid met God en onze verwachting van vertroosting niet opgeven en net als Hanna dichtbij de tempel blijven en God dienen, kan het zomaar gebeuren dat onze Heer het heiligdom binnentreedt.
En dat heiligdom, die nieuwe tempel in de Geest zijn wijzelf. In ons brandt het tempellicht de eeuwen door, van generatie op generatie in de gedachtenis aan Gods bevrijdend handelen. Daar bieden we God ons leven aan, opdat zijn licht in ons mag schijnen. In een anderszins chaotische, richtingloze en duistere wereld zijn wij geroepen als teken van hoop, wij mogen zijn het licht der wereld. Amen.

 top 


Overweging zondag 23 januari 2022

profetisch getuigenis

Lezingen: Jesaja 61, 1-9; 1Korintiërs 12, 12-27; Lucas 4, 14-21.
Om maar te beginnen met de laatste zin van de passage die we lazen uit het Lukasevangelie: “Deze woorden zijn heden vervuld voor uw oren”. Dat is een heel betekenisvolle zin. Het zijn maar acht woorden. Het is een intrigerende uitspraak en je luistert er makkelijk overheen. Maar zij zeggen iets over de dynamiek, de werking van profetische uitspraken.

De woorden die in ons midden klinken worden gesproken voor onze oren. Niet voor mensen in een ver verleden, met wie we niet zoveel van doen hebben. Voor ons hier aanwezig, binnen de hele samenhang van ons bestaan, met alles wat we daarvan denken, geloven en ervaren. Onze oren zijn niet neutraal. Ze zijn gevuld met oordelen, ideeën, emoties, zorgen en vreugde, met hoop en verwachtingen. Met alles wat de wereld en ons concrete bestaan in ons teweeg brengen. Dat alles bepaalt hoe we de woorden ontvangen en begrijpen. Het bepaalt ook of de woorden rimpelloos langs ons heen  glijden, of dat zij ons raken, aan het denken zetten, vervullen.


De lezingen bieden ons aanknopingspunten voor bevrijdend handelen en een model voor ons samenleven en zelfverstaan. De toepassing ervan heeft consequenties voor ons persoonlijk leven en voor de wijze waarop we onze maatschappij inrichten. Het heeft, met andere woorden, politieke gevolgen. De heilige Schrift is geen politiek handboek en het kan ook niet één op één op onze werkelijkheid gelegd worden. Dat is ook niet wenselijk. Maar wanneer we de Schrift serieus nemen en geloven wat ons in Christus is geopenbaard, kan het niet anders dan dat we, als de mens die we zijn en binnen de wereld waarin we leven, door de bril van het Evangelie en met de ogen van Christus naar onze samenleving, naar onszelf en naar onze naasten kijken.
Daarmee voegen we een geloofsvisie toe aan het maatschappelijk debat zonder onze visie te verabsoluteren en aan anderen op te leggen, want dat is fundamentalisme en daar kennen we heel kwalijke voorbeelden van.


Het valt niet te ontkennen dat het maatschappelijk draagvlak versnippert en verhardt, en daarmee ook het politieke veld. Het is moeilijk om breed gedragen visies voor de ontwikkeling van de menselijke samenleving te formuleren. Waarheid lijkt alleen nog versplinterd verkrijgbaar. Elk individu en elke groepering maakt aanspraak op de geldigheid van de eigen opvatting. Op zich veroordeel ik dat niet, maar het heeft vergaande consequenties. En het speelt niet alleen binnen de samenleving, maar ook tussen landen. En ook in de kerk.
Tegelijk zijn er ook nieuwe benaderingen opgekomen. Mede doordat de eindigheid van het liberale systeem met betrekking tot het realiseren van maatschappelijke doelen steeds duidelijker wordt. 

Binnen deze context klinkt onze boodschap van solidariteit, saamhorigheid en eenheid, en wordt ons een heel verstaanbaar model aangereikt.
In het verhaal van Lucas komt Jezus net uit de woestijn waar hij op de proef is gesteld door de Beproever, de Verdraaier die verwarring zaait. De beproeving gold heel herkenbare zaken als geld, macht en aanzien, dingen die mensen corrumperen wanneer ze als doel worden gezien. Maar Jezus laat zich niet corrumperen. Zijn leven is gericht op het present stellen van de Ene. In de synagoge van Nazaret leest hij de passage uit Jesaja over het herstel van Israel tegen de achtergrond van de ballingschap. Een boodschap van messiaanse hoop. Tot een overheerst volk spreekt Jezus deze zelfde woorden en betrekt ze op zichzelf. Hij vertegenwoordigt die messiaanse hoop en vervult deze. Juist aan slachtoffers van geld en macht, aan kleinen en armen, blinden en blindgemaakten, gevangenen van het systeem, mensen zonder aanzien en perspectief.
In de messiaanse wereld is geen ruimte voor uitsluiting. Wanneer mensen worden uitgesloten is het niet messiaans.  


Paulus vergelijkt de gemeenschap van gelovigen met het lichaam, met zijn vele organen en delen. En ieder onderdeel neemt er een unieke en gewaardeerde plaats in. De delen zijn onderling verbonden en van elkaar afhankelijk, zodat voor de volledigheid geen deel gemist kan worden. Geen kan zich stellen boven het andere.
Samen vormt de gemeenschap van gelovigen het lichaam van Christus. Wanneer een zondigt raakt dat allen. Wanneer een lijdt, lijdt het geheel. Is de gemeenschap verdeeld, dan lijden alle leden en houdt zij op als gemeenschap te bestaan. Zij bestaat per gratie van de verschillende talenten die er een plaats in hebben en alle zijn ze nodig om de volheid van het Lichaam van Christus te vormen.
Dit zegt iets over onze identiteit als gelovige mens. Die bestaat niet in onze individualiteit, maar in ons gemeenschap zijn. Zoals in de bijbel met “zoon” geen individu wordt aangeduid, maar een volk. Hetzelfde is het geval met “geliefd kind”. Met “bruid”, en met kerk. Ook Christus, messias duidt een gezamenlijke identiteit aan.
Dat betekent dat ook wij alleen samen het rijk binnengaan en uitgroeien tot de volheid van de Christus.

Deze gezamenlijke identiteit wil niet zeggen dat we het individuele persoonlijke van ons bestaan opgeven en inleveren, maar wel dat we ons nadrukkelijk en noodzakelijk positioneren in de context van het geheel van betrekkingen van het volk Gods (waar de kerk een onderdeel van is dat er niet mee samenvalt). Aangezien we alleen binnen die context kunnen zijn en worden wie we als gelovige zijn.

Als leden van die gemeenschap leven we wat we hopen. In het besef dat de enige rechtvaardiging van onze hoop is dat we in woord en daad getuigen van waar ons verlangen naar uit gaat. Er wordt wel eens gezegd dat je moet geven wat je wilt ontvangen. Met het visioen van een werkelijkheid van gerechtigheid en vrede, een wereld waarin ieder wordt gerespecteerd en gezien, geen mensenkind wordt uitgesloten gaat het ook zo. In onze manier van leven, in onze keuzes, in de wijze waarop we elkaar bejegenen moeten we vooruitlopen op de wereld zoals we die verlangen.

Een houding van ieder voor zich kan geen gemeenschap voortbrengen. Een maatschappij waarin de arme niet wordt gezien kan geen aanspraak maken op gerechtigheid. Een systeem van afhankelijkheid en overheidsgeweld kan geen veiligheid garanderen. Conflicten en gebrek aan wederzijds respect brengen geen vrede. Onrechtvaardige productieverhoudingen kunnen geen eerlijke handel en zuivere koffie voortbrengen. En ga zo maar door.

Geloof is door en door maatschappelijk relevant. Het voedt immers ons publiek handelen. De theologie kan op systematische wijze de geldende economische normen en de gevolgen van de bestaande handels- en kapitaalpolitiek in kritiek van het Godsrijk stellen. Ook politicologen denken over de noodzaak van humane methodieken om een menselijke samenleving in te richten. Er gebeurt veel op vele terreinen, seculier en kerkelijk, en dat is een goed teken. Het laat zien dat men behoefte heeft om het verlangen naar een menswaardige wereld te honoreren en een plek te geven in de gevestigde domeinen van de samenleving. Intussen is er voor ieder van ons de weg van de navolging van Christus.

Zowel de messiaanse profetie van een wereld waarin recht wordt gedaan aan rechtelozen, als het beeld van het Godsrijk als een organische eenheid van onderscheiden kwaliteiten is in Christus vlees en bloed geworden. En in navolging van Hem mag het ook in ons werkelijkheid worden. Het Lichaam van Christus verdient het om daadwerkelijk een plek te krijgen in ons bestaan als oriëntering, richtingwijzer voor ons handelen en als inspiratie voor onze manier van in de wereld zijn. De aanduiding ‘Lichaam van Christus’ betreft zowel het heden van onze geloofsgemeenschap, als de volheid waarnaar we verlangen. Het is heden in de vreugde die we beleven en het is de toekomstmuziek die ons aanlokt.

 
Wanneer we dit werkelijk verstaan is het woord vervuld voor onze oren en kunnen we het in praktijk brengen. Een eenheid van ideaal en handelen. Zodat in ons handelen dit ideaal al zichtbaar en werkelijkheid wordt. Zodat het woord niet alleen heden vervuld wordt voor onze oren, maar ook in ons samenleven: hier en nu, en waar wij maar zijn kunnen we het rijk waarin we geloven present stellen, tot zegen van onze wereld. Amen.

 

Overweging 9 januari 2022
Uit water en Geest

Lezingen: Jesaja 40, 1-5.9-11; Titus 3, 4-7; Lukas 3, 15-16.21-22.
Misschien ligt het voor de hand om bij de Doop van de Heer aan onze eigen doop te denken. En daar is natuurlijk niets mis mee, maar als onmiddellijke vergelijking is het toch iets te kort door de bocht. Hij is gedoopt in ons en wij in Hem, om het uitdagend te zeggen. Dat heeft betekenis voor ons bestaan, voor wie we als mens zijn en voor wat we te verwachten hebben, een betekenis die in ieder geval uitstijgt boven het eenvoudige lidmaatschap van een kerkgenootschap. Om dat op het spoor te komen kijken we naar de betekenis van het verhaal van de doop van Jezus. Deze staat in een oude traditie van doortocht door het water naar nieuw leven, naar beloofd land. De doop van Jezus voegt er iets aan toe dat uniek is voor hetgeen in hem wordt geopenbaard. Zijn doop wijst vooruit naar zijn verrijzenis, net zoals het verhaal van Johannes over de bruiloft van Kana dat we volgende week lezen. De bevestiging die in zijn doop over Hem wordt uitgesproken, klinkt ook over ons wanneer wij in Hem worden gedoopt.


Het begin van het Lucasevangelie maakt al veel duidelijk over de positie van Jezus in de traditie van zijn volk. Het begint met verwante tweetallen.
Johannes en Jezus, Elisabeth en Maria, Simeon en Hanna, en op de achtergrond Zacharias en Jozef. Van de laatste twee wordt de tempelpriester Zacharias, die net als zijn vrouw oud is, tot zwijgen gebracht, aangezien hij niet geloofd heeft wat hem door de engel Gabriel is gezegd, nl. dat hij en Elisabeth in hun ouderdom ouderschap zouden ontvangen en een zoon krijgen die de harten van zijn volk zou doen terugkeren tot God. Jozef is de stille op de achtergrond, de man in coulissen, de stille in den lande, die zijn rechtvaardige weg gaat en volstrekt dienstbaar is aan wat zich in zijn vrouw ontvouwt.
Het andere tweetal: Elisabeth, de tante van Maria, die zes maanden eerder zwanger is dan zij. Naar de betekenis van haar naam is zij de draagster van een belofte van de Eeuwige. Een belofte die van doen heeft met de voortzetting van het Joodse leven. Maria herinnert in gestalte en naam aan de slavernij in Egypte. Het betekent bitterheid. Het verwijst naar de omstandigheden van het leven in ballingschap en slavernij, naar het ondrinkbare leven. Uit deze bitterheid worden bevrijding en uitredding geboren, verlossing uit slavernij, onderdrukking en dood. Maria wordt zalig geprezen, omdat zij juist wel geloofd heeft wat haar vanwege de Heer is gezegd.  Jezus lijkt op Mozes, de bevrijder van zijn volk die het voorgaat naar het beloofde land, en zijn kruis lijkt op diens staf.
Tenslotte Johannes, de Doper en de Voorloper, de stem die roept in de woestijn, wiens naam ‘God is genadig’ betekent. En Jezus, wiens naam herinnert aan Jozua de opvolger van Mozes die het volk het beloofde land binnen leidt. Beide namen beduiden ‘God redt’.
In Johannes wordt Gods genade aangezegd aan wie terugkeert tot Hem en in Jezus wordt zijn reddende liefde geopenbaard. De aloude belofte in een hernieuwd verbond.

In het evangelieverhaal ontmoeten Jezus en Johannes elkaar opnieuw. Hier niet in de moederschoot, maar op eigen titel. De herkenning is er niet minder om. Kennelijk beschouwden nogal wat volgelingen van Johannes die in de verwachting van de Messias leefden, hem als de Gezalfde. Maar zijn taak is het om de Messias aan te wijzen en diens weg te banen. Ten teken van zijn doorgang (zijn exodus) laat ook Jezus zich dopen. De doop van Jezus is geen doop van bekering zoals Johannes die predikte, maar  een voortgaande openbaring. De hemel gaat open en er klinkt een stem. Die stem wijst Hem aan als de geliefde zoon, het kind van Gods welbehagen.

De doop van Jezus symboliseert zijn ingaan in het sterfelijk leven en zijn opstanding. Hij gaat de wateren des doods in om er als Levende uit op te rijzen. In die daad heeft hij het menselijk leven geheiligd en voor het leven getekend. Met Hem staan wij die in Hem geloven, mee op uit de dood. Wij zijn gedoopt in zijn dood om met Hem te verrijzen, schrijft Paulus. En met Hem zijn ook wij aangenomen als kinderen van de allerhoogste en delen we in de belofte van eeuwig leven.

In de brief aan Titus schrijft Paulus dat, toen de liefde van God onze Redder, d.i. Jezus, zich openbaarde, Hij ons door water en Geest heeft gered, opdat ook wij erfgenamen zouden worden van eeuwig leven. Dit eeuwig leven is in onze geloofstraditie niets anders dan wat in het begrip beloofde land en met uittocht wordt aangeduid. Het betekent de uitredding uit de uitzichtloosheid van het sterfelijke en door onrecht en dood aangetaste bestaan. Het is herschepping, nieuwe mens, door God bedoeld leven.

In Jezus wordt een weg gebaand door de woestijn en ligt het beloofde land voor ons open. Het Sion en Jeruzalem uit de Jesajalezing zijn beeld van de messiaanse wereld. De woonplaats van God onder de mensen en de stad van vrede.
Bij Jeruzalem moeten we nadrukkelijk niet denken aan de hoofdstad van de politieke staat Israel. Hooguit als contrastwerkelijkheid van het beloftebegrip Jeruzalem, de stad van werkelijke sjaloom, van verzoening en ware vrede. De stad waar Gods wereld en mensenwereld verenigd zijn. De stad van dubbele vrede, met God en met mensen.
Jezus Messias is zowel de weg, de opgang naar die stad als de incarnatie ervan.
Opgang is in bijbelse zin: gaan naar Jeruzalem. Uit de woestijn naar beloofd land, uit ballingschap naar vaderland. Opstaan en terugkeer.

Het verhaal van de opstanding van Jezus begint met het opstaan van Mozes tegen de onderdrukking van zijn volk. Van Godswege geïnstrueerd moet hij tegen farao zeggen: “Israël is mijn eerstgeboren zoon. Laat mijn zoon gaan!”.
Jezus is de nieuwe Mozes die zijn volk uitleidt uit de ballingschap van zonde en de slavernij van de dood. Hij is ook de geliefde zoon Izaäk die aan het hout gebonden wordt en aan de dood ontrukt. Hij is Jozef, de geliefde zoon van Jakob Israël, die uit de put gered, als onderkoning zijn familie redt van een wisse hongerdood.

Zonen, kinderen zijn zij die door de Geest geleid worden, zegt Paulus. Zoals Jezus zegt: “mijn moeder, mijn broeders en zusters zijn zij die de wil van de Vader doen”. En Paulus schrijft in zijn brief aan de Romeinen: “niet de kinderen naar het vlees, maar de kinderen van de Belofte zijn erfgenamen.” In Jezus zijn wij die erfgenamen. Erfgenamen van de belofte. Geliefde kinderen van de Enige. Met alle lusten en lasten die daarbij horen. En, ook dat mag gezegd, met een verheven roeping.


In Hem zijn we gedoopt en delen we in de verrijzenisbelofte en het kindschap van God. Ook over ons klinken de woorden: “deze is mijn geliefd kind”. We zouden kunnen zeggen dat vóór we iemand zijn met een eigen persoonlijkheid en leven in de wereld, we al in Gods liefde begrepen zijn en dat niets ons van die liefde kan scheiden. Het is immers niet op grond van verdienste, maar op basis van Gods liefde dat we als kinderen zijn aangenomen. Vóór wij waren heeft God ons al gekend en liefgehad.
Zo geloven wij dat heel ons bestaan, door welke omstandigheden dan ook getekend, in die liefde begrepen is en erdoor wordt bevestigd. Hij kent ons als de mens die we zijn. Niet de vraag of we rijk of arm zijn, geleerd of ongeletterd, homo, hetero, lesbo, trans of queer is daarbij van belang. Gods liefdeswoord heeft over ons geklonken, wie zou ons moeten oordelen?

Wat van belang is of wij in Geest herboren worden, of we als de mens die we zijn met onze mogelijkheden Gods liefde zichtbaar maken. Mensen zijn in wie God vreugde kan hebben.

Dat betekent misschien wel in de eerste plaats dat we elkaar liefdevol aanvaarden en thuis brengen. Opstaan tegen en uit onderdrukking, discriminatie, onrecht en de oordelen waarin we elkaar gevangen houden. Verrijzenis begint waar mensen zich vrij voelen om te worden wie zij zijn, vrij om op te staan en te leven, vrij als de kinderen Gods die we zijn. Amen. 
 top

 

 


  

 

 

 


info@wardcortvriendt.eu